افول اندیشه اعتزال؛ میراث تقابل اصحاب حدیث و معتزله

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب

چکیده

رویارویی عقل‌گرایان و نص‌گرایان در سده‌های نخستین اندیشه اسلامی، باعث شکل‌گیری مخالفت‌ها، تکفیرها و زد و خوردهایی از سوی هر دو طرف شد. اصحاب حدیث از معتزله با عناوینی همچون مرتد، زندیق، ملعون، عدوالله، گمراه و دروغ‌گو یاد می‌کردند و معتزله از اصحاب حدیث با عناوینی همچون حشویه، مشبهه و مجسّمه. این تقابل عقل‌گرایان و نص‌گرایان در ابتدا به سود معتزله بود؛ اما کم‌کم عموم مردم، به دلیل خصلت ظاهرگرایی، به اصحاب حدیث تمایل پیدا کردند. بدین‌ترتیب جایگاه مردمیِ عقل‌گرایان افول کرد و در طول چند سده از تاریخ محو شدند. گرچه هر دو جریان دغدغه تبیین دین داشتند اما به هر حال سرنوشت متفاوتی پیدا کردند. در این مقاله می‌کوشیم برخی از نقاط تقابلی این دو اندیشه و افراط و تفریط‌های آنها را بررسی کرده، تأثیر آن را بر افول تفکر عقل‌گرایی و مباحث عقلی در اهل سنت بازکاوی کنیم. همچنین نشان می‌دهیم چگونه اختلاف در دستگاه فکری، تأثیر منفی بر‌رفتار ‌اجتماعی این دو‌جریان داشت.

کلیدواژه‌ها


 ابن‌ابی‌الحدید (1959). شرح نهج البلاغه، تحقیق: محمد ابراهیم ابوالفضل، الطبعة الاولی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ابن‌اثیر، عزالدین جزری، (بی‏تا). اللباب فی تهذیب الانساب، الطبعة الاولی، بیروت: دار صادر.

ابن‌المرتضی، احمد بن‌یحیی (1988). طبقات المعتزله، الطبعة الاولی، بیروت: دار المنتظر.

ابن‌جعد، علی بن جعد بن‌عبید (1417). مسند ابن‌الجعد، تحقیق: عامر احمد حیدر، الطبعة الثانی، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن‌جوزی، عبدالرحمان بن‌علی (2000). المنتظم، تحقیق: سهیل ذکار، الطبعة الاولی، بیروت: دار الفکر.

ابن‌‌حبان، محمد بن‌حبان بن‌أحمد ابی‌حاتم التمیمی البستی (بی‌تا). کتاب المجروحین، تحقیق: محمود ابراهیم زاید، الطبعة الاولی، مکة المکرمة: دار الباز للنشر والتوزیع.

ابن‏حجر عسقلانی، أحمد بن‌علی (1416). لسان المیزان، الطبعة الاولی، بیروت: دار الکتب
العلمیه.

ابن‌داوود (1392). کتاب الرجال، تحقیق: سید محمد صادق آل بحرالعلوم، الطبعة الاولی، نجف: مطبعه الحیدریه.

ابن‌صلاح، تقی‌الدین ابوعمرو عثمان بن‌عبدالرحمان الشهرزوری (1992). طبقات الفقهاء الشافعیه، تحقیق: یحیی‌الدین علی نجیب، الطبعة الاولی، بیروت: دار البشائر الاسلامیه.

ابن‌عدی، عبدالله (1409). الکامل، تحقیق: یحیى مختار غزاوی، الطبعة الثالثه، بیروت: محرم دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.

ابن‌قتیبة، أبى‌محمد عبدالله بن‌مسلم (بی‌تا). تأویل مختلف الحدیث، الطبعة الاولی، بیروت: دار الکتب العلمیة.

ابن‌کثیر، ابی‌الفداء اسماعیل بن‌کثیر الدمشقی (1988). البدایه و النهایه، تحقیق: علی شیری، الطبعة الاولی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

ابن‌ماجه، محمد بن یزید قزوینی (بی‌تا). سنن ابن‌ماجه، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار الفکر.

ابن‌مرتضی، احمد بن‌یحیی القلائد (1985). طبقات المعتزله، الطبعة الاولی، بیروت: دار المشرق.

ابن‌ندیم بغدادی، محمد بن‌اسحاق (1350). الفهرست، تصحیح: رضا تجدد، تهران: [بی‌نا].

أبی‌عاصم، عمرو (1413؛ 1993). کتاب السنة، محمد ناصرالدین الألبانی، الطبعة الثالثة، بیروت: المکتب الإسلامی.

الآجری بغدادی، ابوبکر محمد بن‌حسین بن‌عبدالله (1950). الشریعة، تحقیق: محمد حامد الفقی، الطبعة الاولی، قاهره: مطبعة انصار السنة المحمدیة.

أحمد ابن‌حنبل (1408). العلل، تحقیق: وصی‌الله بن‌محمود عباس، الطبعة الاولی، بیروت: المکتب الإسلامی.

ــــــــــ  (1996). کتاب السنه، تحقیق: محمد بن‌سعید بن‌سالم القحطانی، المملکه العربیه السعودیه: دمادی للنشر.

اسفرایینی، ابی‌المظفر (1991). التبصیر فی الدین، محمد زاهد بن‌الحسن الکوثری، الطبعة الاولی، قاهره: المکتبه الازهریه للتراث.

اشعری، ابوالحسن (1950). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تصحیح: محمد محیی‌الدین عبدالحمید، الطبعة الاولی، قاهره: [بی‌نا].

انوری، محمدجواد (1379). «اشعری»، در: دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، ج9، الطبعة الاولی، تهران: مرکز دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی.

اوزاعی، عبدالرحمان بن‌عمرو ابی‌عمرو (1993). سنن ‌اوزاعی، تحقیق: مروان مخمد السعار، الطبعة الاولی، بیروت: دار النفائس.

 ایجی، قاضی عضدالدین (1418). المواقف، الطبعة الاولی، قم: منشورات شریف رضی.

 بخاری، محمد بن‌اسماعیل (1990). خلق افعال العباد و الرد علی الجمهیة و اصحاب التعطیل، الطبعة الاولی، بیروت: موسسة الرسالة.

البسوی، ابی‌یوسف یعقوب بن‌سفیان (1410). کتاب المعرفه و التاریخ، تحقیق: اکرم ضیاء العمری، الطبعة الاولی، مدینه: مکتبه الدار.

بغدادی، عبدالقاهر (1978). الفرق بین الفرق، الطبعة الاولی، بیروت: دار الافاق الجدیده.

ــــــــــ  (1986). الملل و‌النحل، تصحیح: البیر نصری نادر، الطبعة الاولی، بیروت: دار المشرق.

بلخی، ابی‌القاسم عبدالله بن‌احمد بن‌محمود الکعبی (2000). قبول الاخبار و معرفة
الرجال
، تحقیق: ابی‌عمرو الحسینی بن‌عمر بن‌عبدالدحیم، الطبعة الاولی، بیروت: دار الکتب العلمیه.

 پاکتچی، احمد (1377). «اندیشه‌های کلامی»، دائرۀ‌المعارف بزرگ اسلامی، ج8، الطبعة الاولی، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

تفتازانی، مسعود بن‌عمر (1411). شرح العقاید النسفیه، تحقیق: محمد عدنان درویش، الطبعة الاولی، [بی‌جا]، [بی‌نا].

جاحظ، أبى‌عثمان عمرو بن‌بحر (1424). الحیوان، الطبعة الاولی، بیروت: دار الکتب العلمیة.‏

حسنی رازی، سید مرتضی بن‌داعی (1364). تبصرة العوام، تصحیح: عباس اقبال، تهران: انتشارات اساطیر.

حلی، حسن بن‌یوسف (1402). المعتبر، تحقیق: سید محمد صادق بحرالعلوم، الطبعة الاولی، قم: منشورات الرضی.

حموى،‏ یاقوت (1414). معجم الأدباء، الطبعة الاولی، بیروت: دار الغرب الإسلامی. ‏

ــــــــــ (1996). معجم البلدان، الطبعة الاولی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

خطیب بغدادی، ابی‌بکر احمد بن‌علی (1971). شرف اصحاب الحدیث، تحقیق: محمد سعید خطیب اوغلی، الطبعة الاولی، آنکارا: نشریات کلیة الالهیات جامعة آنقره.

 ــــــــــ  (1997). تاریخ بغداد، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، الطبعة الاولی، بیروت: دار الکتب العلمیه.

خلال، ابی‌بکر احمد بن‌محمدبن‌هارون بن‌یزید (1994). السنه، تحقیق: عطیه بن‌عتیق الزهرانی، الطبعة الثانی، ریاض: دار الرایه.

خیاط، ابوالحسین (بی‌تا). الانتصار، قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.

 ذهبی، شمس‌الدین محمد بن‌أحمد بن‌عثمان ذهبی (1963). میزان الاعتدال، تحقیق: علی محمد بجاوی، الطبعة الاولی، بیروت: دار الفکر.

 ــــــــــ  (1993). سیر اعلام النبلاء، تحقیق: عصیب الارنوؤط، الطبعة الاولی، بیروت: موسسة الرسالة.

 راغب اصفهانى‏، أبى‌القاسم الحسین بن‌محمد (1420). محاضرات الأدباء و محاورات الشعراء و البلغاء، الطبعة الاولی، بیروت: دار ارقم بن‌ابى‌ارقم‏. ‏

سبکی، ابی‌الحسن تقی‌الدین علی بن‌عبد الکافی (بی‌تا). السیف الصقیل رد ابن‌زفیل، تحقیق: محمد زاهد بن‌الحسن الکوثری، الطبعة الاولی، قاهره: مکتبة زهران.

 ــــــــــ  (1992). طبقات الشافعة الکبری، تحقیق: محمود الطناحی، الطبعة الاولی، قاهره: عبدالفتاح الهجر.

السهمی، سئولات حمزه بن‌یوسف (1984). الدار القطنی، تحقیق: موفق بن‌عبدالله بن‌عبدالقادر، الطبعة الاولی، ریاض: مکتبه المعارف.

 شهرستانی (1386). الملل و النحل، تصحیح: احمد فهمی محمد، الطبعة الاولی، قاهره: مطبع حجازی.

شیخ مفید، ابی‌عبدالله محمد بن‌محمد بن نعمان عکبری (بی‌تا). الجمل، الطبعة الاولی، قم: مکتبة الداوری.

ــــــــــ  (1414). الافصاح فی الامامة، تحقیق: قسم الدراسات الاسلامیه، الطبعة الثانی، بیروت: مؤسسة البعثة، دار المفید.

 طبری، محمد بن‌جریر (2004). تاریخ الطبری، تصحیح: ابوصهیب الکرمی، الطبعة الاولی، بیروت: بیت الافکار الدولیه.

عبدالحمید، عرفان (بی‌تا). دراسات فی الفرق و العقائد الاسلامیه، الطبعة الاولی، بغداد: مطبع اسدی.

فضل بن‌شاذان أزدی (1363). الإیضاح، تحقیق سید جلال‌الدین حسینی أرموی محدث، الطبعة الاولی، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.

قاضى تنوخى، ابی‌علی المحسن ابن‌ابی‌القاسم (1391). نشوار المحاضرة و أخبار المذاکرة، الطبعة الاولی، ‏بیروت: [بی‌نا].

 قاضی عبدالجبار (بی‏تا). تثبیت الدلائل النبوة، الطبعة الاولی، بیروت: دار العربیه.

قیروانى‏، ابراهیم بن‌على (بی‌تا). زهر الآداب و ثمر الألباب، الطبعة الاولی، بیروت: دار
الجلیل‏.

محقق حلی (1364). المعتبر، تحقیق و تصحیح: زیر نظر ناصر مکارم شیرازی، الطبعة الاولی، قم: مؤسسة سیدالشهداء (ع).

محمد ابوزهر، (بی‏تا). الحدیث و المحدثون، الطبعة الاولی، مصر: دار الفکر العربی.

مروزی، ابی‌عبدالله محمد بن‌نصر (2001). السنه، تحقیق: عبدالله بن‌مخمد البصیری، الطبعة الاولی، المملکه العربیه السعودیه: دارالعاصمه.

مزی، یوسف بن‌الزکی عبدالرحمان ابوالحجاج (1980). تهذیب الکمال، تحقیق: بشار عواد معروف، الطبعة الاولی، بیروت: مؤسسة الرسالة.

مسعودی، ابی‌الحسن علی بن‌حسین بن‌علی (1422). مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: یوسف البقاعی، الطبعة الاولی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

مقدسی، محمد بن‌احمد احسن (1906). التقاسیم، تحقیق: دخویه، الطبعة الثانی، لیدن: مطبعه بریل.

الملطی، ابی‌الحسین محمد بن‌احمد بن‌عبد الرحمان (1997). التنبیه و الرد علی اهل الاهواء و البدع، تحقیق: محمد زاهد بن‌الحسن الکوثری، الطبعة الاولی، مصر: المکتبة الازهریة للتراث.

نجاشی، احمد بن‌علی (1416). کتاب الرجال، تحقیق: سید موسی شبیری زنجانی، الطبعة الاولی، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

یعقوبی، احمد بن‌ ابی‌یعقوب بن‌جعفر بن‌وهب (1414). تاریخ یعقوبی، الطبعة الاولی، قم: منشورات رضی.