زن در اندیشه جنبش‌های اسلامی معاصر در مشرق عربی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مطالعات تطبیقی زن در ادیان، دانشگاه ادیان و مذاهب

2 دانشگاه موصل

چکیده

موضوع زن در دهه‌های اخیر محل توجه پژوهشگران و نویسندگان قرار گرفت، به‌ویژه پس از افزایش گفت‌وگوهایی درباره اهمیت نقش زنان در جامعه و برابری آنها با مردان و در نظر گرفتن میزان مشارکت زنان در بخش‌های تازه‌ایجاد‌شده. جنبش‌های اسلامی بر اساس مفاهیم اسلامی که در قرآن و سنت ذکر شده‌اند به زنان اهتمام ورزیدند. این مفاهیم مسلمانان را به لزوم توجه به زن و احترام به حقوق و جایگاه اجتماعی وی دعوت می‌کند. اهمیت این پژوهش در آشکارکردن نگرش جنبش‌های اسلامی به زنان، یعنی در حق تحصیل، حق مشارکت سیاسی و مشاغل عمومی است. این پژوهش از یک مقدمه و سه بخش تشکیل شده است. بخش اول به وضعیت زن در قرآن و سنت می‌پردازد؛ بخش دوم زن در اندیشه پیش‌گامان نهضت اسلامی را بررسی می‌کند؛ و بخش سوم به نگرش جنبش‌های اسلامی به زنان می‌پردازد که از طریق پرداختن به آموزش آنها و مشارکت سیاسی‌شان در قالب ورود به انتخابات و عضویت در پارلمان، علاوه بر مشاغل عمومی، است. در نهایت، این پژوهش به نتایج مهمی رسید که مهم‌ترین آن این است که هر جنبش اسلامی با توجه به فهم خود از قرآن و سنت به موضوع زن پرداخته است. همه این جنبش‌ها در آموزش زنان و نیز شرکت در انتخابات به اتفاق رسیده‌اند، اما نقطه اختلاف در بین جنبش‌های اسلامی در دو مسئله عضویت در پارلمان و مشاغل عمومی بوده است.

کلیدواژه‌ها


منابع

قرآن کریم.
«لقاء مع الشیخ احمد یاسین زعیم حرکة (حماس)» (1998). مجلة فلسطین المسلمة، س۱۶، ش1.
مجلة المنار: العدد الرابع والثلاثون لسنة ۱۳۵۲ ه (1934). القاهرة: مطبعة المنار المصریة، الطبعة الاولی.
ابو عمرو، زیاد (1993). «(حماس) خلفیة تاریخیة سیاسیة»، مجلة الدراسات الفلسطینیة، ش۱۳.
ابو فارس، محمد عبد القادر (2000). حقوق المرأة المدنیة والسیاسیة فی الاسلام، عمان: دار الفرقان للنشر والتوزیع، الطبعة الاولی.
اسماعیل، طارق؛ اسماعیل، جاکلین (بی‌تا). الحکومة فی الاسلام، ترجمة: سید حسان، مصر: مرکز دراسات الحضارة العربیة للاعلان والنشر، الطبعة الاولی.
الاسمر، حلمی (1999). الحرکة الاسلامیة فی الاردن، فی محمد اشتیة: الفکر السیاسی للحرکات الاسلامیة - تجربة مصر والاردن و فلسطین، فلسطین: المرکز الفلسطینی للدراسات الاقلیمیة، الطبعة الاولی.
 الاعمالالکاملةلمحمدعبده (1972). بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، الطبعة الاولی، ج۱.
 الاماممحمدعبدةمجددالاسلام، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، الطبعة الاولی.
امین، صادق (بی‌تا). الدعوة الاسلامیة فریضة شریعة و ضرورة بشریة، بی‌جا: دار الطباعة والنشر الاسلامیة.
امین، عثمان (1965). رائد الفکر المصری الامام محمد عبده، القاهرة: مکتبة الانجلو المصریة، الطبعة الثانیة.
ایبش، یوسف (1979). رحلات الامام محمد رشید رضا، بی‌جا: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر.
الباجوری، جمال محمد فقی رسول (1986). المرأة فی الفکر الاسلامی، جامعة الموصل: دار الکتب للطباعة والنشر، ج۲.
البخاری، محمد بن اسماعیل (2003). صحیح البخاری، القاهرة: مطابع دار البیان الحدیث، الطبعة الاولی، ج۲.
البرغوثی، ایاد (1999). الحرکة الاسلامیة فی الضفة الغربیة، فی محمد اشتیة: الفکر السیاسی للحرکات الاسلامیة - تجربة مصر والاردن و فلسطین، فلسطین: المرکز الفلسطینی للدراسات الاقلیمیة، الطبعة الاولی.
البرنامج السیاسی لحزب الدعوة الاسلامیة، منشورات حزب الدعوة فی ۱۴۲۵ ه الموافق 2004 م.
برهومة، محمد (1999). اهداف حرکة (حماس) فی عبد الله ابوعید و اخرون: دراسة فی الفکر السیاسی لحرکة المقاومة الاسلامیة (حماس)، تحریر: جواد الحمد و ایاد البرغوثی، عمان: مرکز دراسات الشرق الاوسط، الطبعة الثالثة.
بلتاجی، محمد (2000). مکانة المرأة فی القرآن والسنة الصحیحة، الحقوق السیاسیة والاجتماعیة والشخصیة للمرأة فی المجتمع الاسلامی، دراسة مؤصلة موثقة مقاربة، القاهرة: دار السلام للطباعة والنشر والتوزیع، الطبعة الاولی.
البنا، جمال (1991). رسالة الی الدعوات الاسلامیة من دعوة العمل الاسلامی، القاهرة: دار الفکر الاسلامی.
البنا، حسن (1990). المرأة المسلمة، اخرج الحدیث و راجعه: محمد ناصر الالبانی، القاهرة: مکتب السنة.
البنا، حسن (1990). مذکرات الدعوة والداعیة، القاهرة: مطابع الزهراء للاعلام العربی، الطبعة الاولی.
بیان حزب التحریر المقدم للحکومة الاردنیة بتاریخ ۱۹ رمضان سنة ۱۳۷۲ الموافق (1) حزیران 19353.
جامع، محمود (2003). و عرفت الاخوان، القاهرة: دار التوزیع والنشر الاسلامیة، الطبعة الاولی.
الحاج سعید، میساء صباح حامد (2006). المرأة فی فکر رواد حرکة النهضة العربیة الحدیثة، دراسة تاریخیة، اطروحة دکتوراة (غیر منشورة) کلیة التربیة، جامعة الموصل.
الحاکم النیسابوری، محمد بن عبد الله (2002). المستدرک علی الصحیحین، دراسة و تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الرابعة، ج۴.
حجازی، محمد فهمی (1974). اصول الفکر العربی الحدیث عند الطهطاوی مع النص الکامل لکتابه «تخلیص الابریز»، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
حزب التحریر، منشورات حزب التحریر فی ۹/5/1985.
الخرسان، صلاح (1999). حزب الدعوة الاسلامیة: حقائق و وثائق، دمشق: المؤسسة العربیة للدراسات والبحوث الاستراتیجیة، الطبعة الاولی.
خضر، اسمی (1999). قوانین العمل و حقوق الانسان فی الوطن العربی، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة، الطبعة الاولی.
خویره، سامر (16/5/2016). «حوار مع وزیرة المرأة الفلسطینیة الدکتورة مریم محمود صالح»، www.islamonline.net.
خویره، سامر (بی‌تا). «برلمانیات حماس: لا حجاب بالاکراه»، www.islamonline.net.
الخیاط، عبدالعزیز عزت (2004). النظام السیاسی فی الاسلام: النظریة السیاسیة نظام الحکم، القاهرة: دار السلام للطباعة والنشر والتوزیع والترجمة: الطبعة الثانیة.
الدباغ، ایمان عبد الحمید محمد (2004). جمعیة الاخوة الاسلامیة فی العراق، 1949-1954 رسالة ماجستیر غیر (منشورة)، کلیة الاداب، جامعة الموصل.
الدهان، سامی (1964). عبد الرحمن الکواکبی 1854-1902، القاهرة: دار المعارف.
رضا، محمد رشید (بی‌تا). نداء للجنس اللطیف یوم المولد النبوی الشریف ۱۳۵۱، بی‌جا: مطبعة المنار.
رضی محمد محسن (2006). حزب التحریر: ثقافته و منهجه فی اقامة دولة الخلافة الاسلامیة، رسالة ماجستیر غیر منشورة، کلیة اصول الدین، الجامعة الاسلامیة.
زلوم، عبد القدیم (1990). الدیمقراطیة نظام کفر یحرم اخذها و تطبیقها او الدعوة الیها، بی‌جا: بی‌نا.
زهمول، ابراهیم (1985). الاخوان المسلمین: اوراق تاریخیة، بی‌جا: دار نبیل.
زیدان، عبد الکریم (2000). المفصل فی احکام المرأة و بیت المسلم فی الشریعة الاسلامیة، بیروت: مؤسسة الرسالة، الطبعة الثانیة، ج۳.
السباعی، مصطفی (بی‌تا). المرأة بین الفقه والقانون، حلب: المکتبة العربیة، الطبعة الثانیة.
السجستانی، سلیمان ابن الاشعث (بی‌تا). سنن ابی داوود، تحقیق: محمد محیی الدین عبد الحمید، بیروت: دار الفکر للطباعة والنشر، ج۱.
شوریحی، احمد حسن (1999). الامامالشهیدحسنالبنامجددالقرنالرابععشرللهجرة، تقدیم: مصطفی مشهود، الطبعة الثانیة، الاسکندریة: دار الدعوة للطبع والنشر والتوزیع.
الشیال، جمال الدین (1958). رفاعةرافعالطهطاوی۱۸۰۱-1873، القاهرة: دار المعارف.
الصدر، محمد باقر (2002). المرجع والفکر القائد، منشورات حزب الدعوة الاسلامیة، بغداد: مطبعة دار العلوم.
الطبرانی، سلیمان بن حمد (1999). المعجم الاوسط، تحقیق: محمد حسن اسماعیل الشافعی، الاردن، عمان: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع، الطبعة الاولی، ج۱.
الطحان، مصطفی (1999). المرأةفیموکبالدعوة، تقدیم: الشیخ محمد عبد الله الخطیب والدکتور خالد المذکور، مصر: دار التوزیع والنشر الاسلامیة، الطبعة الاولی.
الطحان، مصطفی (بی‌تا). تحدیاتسیاسیةتواجهالحرکةالاسلامیة، تقدیم: محمد عمارة، القاهرة: دار التوزیع والنشر الاسلامیة، الطبعة الثانیة.
الطهطاوی، رفاعة رافع (1973). المرشدالامینللبناتوالبنینفیکتابمحمدعمارة: الاعمال الکاملةلرفاعةردپافعالطهطاوی،السیاسیةالوطنیةوالتربیة، بیروت: المؤسسة العربیة للدراسات والنشر، الطبعة الاولی، ج۲.
عبد الحمید، محسن (1999). تاریخ الاخوان المسلمین فی العراق من عام 1945-1965، بی‌جا: بی‌نا.
عطاء الله، علا (بی‌تا). «الفلسطینیات والانتخابات دور ام دیکور»، www.islamonline.net.
العقاد، عباس محمود (بی‌تا). الاستاذمحمدعبدهعبقریالاصلاحوالتعلیم، بی‌جا: دار مصر للطباعة.
العقیل، عبد الله (2000). مناعلامالحرکةالاسلامیة، بی‌جا: دار التوزیع والنشر الاسلامیة.
العک، خالد عبد الرحمن (2003). شخصیةالمرأةفیضوءالقرآنوالسنة، بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر والتوزیع، الطبعة الخامسة.
عمارة، محمد (1970). الاعمالالکاملةلعبدالرحمنالکواکبی، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للتألیف والنشر.
قادر، عامر سلطان (2004). مفهوم الدیمقراطیة لدی الحرکات والتنظیمات السیاسیة فی المشرق العربی المعاصر، اطروحة دکتوراة غیر (منشورة) کلیة التربیة، جامعة الموصل.
القرضاوی، یوسف (بی‌تا). من فقه الدولة فی الاسلام: مکانتها، معالمها، طبیعتها، موقفها من الدیمقراطیة والتعددیة والمرأة و غیر المسلمین، بی‌جا: دار الشروق.
القشیری النیسابوری، مسلم بن الحجاج (بی‌تا). صحیح مسلم، بیروت: دار احیاء الکتب العربیة، ج3.
الکواکبی، عبد الرحمن (1970). «ام القری»، فی: محمد عمارة، الاعمال الکاملة لعبد الرحمن الکواکبی، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للتألیف والنشر.
المتوکل، محمد عبد الملک (2005). «الاسلام و حقوق الانسان»، فی کتاب برهان غلیون و اخرون، حقوق الانسان الرؤی العالمیة والاسلامیة والعربیة، بیروت: مرکز دراسات الوحدة العربیة، الطبعة الاولی.
محمد، عبد الحمید ابراهیم (بی‌تا). المرأة فی الاسلام، تقدیم: احمد محمد الحونی، بی‌جا: الدار القومیة للطباعة والنشر.
 
محمد، علی جمعة (2006). المرأة فی الحضارة الاسلامیة بین نصوص الشرع و تراث الفقه والواقع المعیش، القاهرة: دار الاسلام، الطبعة الاولی.
محمود، علی عبد الحلیم (بی‌تا). جمال الدین الافغانی، جدة: دار عکاظ للطباعة والنشر.
المخزومی، محمد باشا (1965). خاطرات جمال الدین الافغانی، لبنان: دار الفکر الحدیث، الطبعة الثانیة.
مدیریة الامن العامة، قسم الدراسات الامنیة، الدراسة الرابعة (حزب الدعوة).
المؤمن، علی (2004). سنوات الجمر: مسیرة الحرکة الاسلامیة فی العراق 1958-1986، بیروت: المرکز الاسلامی المعاصر، الطبعة الثالثة.
میتشیل، ریتشارد (1979). الاخوان المسلمون، ترجمة: محمود ابو السعود، تعلیق: صالح ابو رفیق، بی‌جا: بی‌نا، الطبعة الاولی.
میثاق حرکة المقاومة الاسلامیة (حماس).
النبهانی، تقی الدین (2003). النظام الاجتماعی فی الاسلام، بیروت: دار الامة للطباعة والنشر، الطبعة الرابعة.
النجار، حسین فوزی (بی‌تا). رفاعة رافع الطهطاوی رائد فکر و امام نهضة، القاهرة: الدار المصریة للتألیف والترجمة.
النسائی، احمد بن شعیب (1991). کتاب السنن الکبری، تحقیق: عبد الغفار سلیمان البنداوی و سید کسروی حسن، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الاولی، ج 3 و ۵.
الواعی، توفیق یوسف (2001). الفکر السیاسی المعاصر عند الاخوان المسلمین، دراسة تحلیلیة میدانیة موثقة، بی‌جا: مکتبة المنار الاسلامیة، الطبعة الاولی.
وثائق حرکة المقاومة الاسلامیة (حماس)، الوثیقة 1990.
یوسف، بشار حسن (2005). الحرکات الاسلامیة المعاصرة فی المشرق العربی، 1945-1991، دراسة تاریخیة سیاسیة، اطروحة دکتوراة (غیر منشورة)، کلیة التربیة، جامعة الموصل.