قاضى نعمان و مذهب او

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

چکیده

ابوحنیفه محمد بن نعمان، معروف به قاضى نعمان، پایه گذار فقه اسماعیلى و بزرگ ترین فقیه در همه ادوار اسماعیلیه است. شخصیت برجسته، تألیفات فراوان و تأثیرگذارى عمیق او بر اسماعیلیه و همچنین خدمات بى بدیل او در راه استوارى مذهب اسماعیلى، از او چهره اى پرفروغ ساخته است. بزرگان اسماعیلیه همیشه از قاضى نعمان با احترام و تجلیل یاد کرده اند و هنوز هم کتاب هاى او در میان گروه هایى از اسماعیلیه رواج دارد.
در این میان، نکته قابل توجه این است که علماى امامیّه ( = اثناعشرى) در قرون اخیر قاضى نعمان را از خود دانسته و کتاب معروف او، دعائم الاسلام، را از منابع فقهى و حدیثى خود به شمار آورده  و بدان استناد کرده اند. قاضى نعمان در قرن چهارم مى زیست و با بزرگانى چون ابن بابویه و کلینى(ره) هم عصر بود. شخصیت برجسته و مقام و آثار علمى او اهمیت پرداختن به آثار و افکار او و کاوش در راه فهم حقیقت مذهب او را به خوبى نمایان مى سازد.
 

1. ابن تغرى بردى، جمال الدین ابى المحاسن یوسف: النجوم الزاهرة، وزارة الثقافةوالارشادالقومى، بى تا.
2. ابن خلّکان، احمد بن محمّد بن ابى بکر: وفیات الاعیان فى انباء ابناء الزمان، 8ج، دارالفکر والصادر، بیروت، بى تا.
3. افندى، عبدالله: ریاض العلماء، تحقیق سید احمد حسینى، چاپ قیام، قم، 1401ق.
4. الولید، على بن محمّد: تاج العقائد ومعدن الفوائد، تحقیق عارف تامر، دارالمشرق، بیروت، 1986م.
5. امین، سید محسن: اعیان الشیعة، دارالتعارف للمطبوعات، بیروت، بى تا.
6. بحرالعلوم طباطبایى، سیدمحمد مهدى: الفوائد الرجالیة، مطبعة الآداب، نجف، چاپ اوّل، 1386ق.
7. تسترى، محمّد تقى: قاموس الرّجال، جامعه مدرسین، قم، چاپ دوم، 1415ق.
8. تهرانى، آقابزرگ: الذریعة الى تصانیف الشیعة، دارالاضواء، بیروت، چاپ سوم، 1403ق.
9. ـــــــــــــــــ : طبقات اعلام الشیعة، مؤسسه اسماعیلیان، قم، چاپ دوم، بى تا.
10. ـــــــــــــــ : نوابغ الرواة، بیروت، 1392ق.
11. حاجى خلیفه، عبدالله القسطنطنى الرومى: کشف الظنون عن اسامى الکتب والفنون،دارالفکر، 1402ق.
12. صامدى، ابراهیم بن حسین: کنز الولد، تحقیق مصطفى غالب، دارالاندلس، بیروت 1416ق.
13. حرّ عاملى، محمد بن حسن: امل الآمل، تحقیق سید احمد حسینى، مطبعة الآداب، نجف اشرف، بى تا.
14. حسینى تفرشى، سید مصطفى: نقد الرجال، تحقیق مؤسسة آل البیت، چاپ اوّل، 1418ق.
15. حنبلى، ابن عماد: شذرات الذهب فى اخبار من ذهب، 8ج، مکتبة قدسى، قاهره، 1351ق.
16. خوئى، ابوالقاسم: معجم رجال الحدیث، مدینة العلم، قم، بى تا.
17. دفترى، فرهاد: تاریخ و عقاید اسماعیلیّه، ترجمه فریدون بدره اى، نشر و پژوهش فرزان روز، تهران، چاپ اوّل، 1378.
18. ذهبى، شمس الدین: سیر الاعلام النبلاء، تحقیق مجدالدین ابن عزاته عمرودى، 17ج، دارالفکر، بیروت، چاپ اوّل، 1417ق.
19. ـــــــــــــــــــــ : دول الاسلام، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، بیروت، 1405ق.
20. زرکلى، خیرالدین: الاعلام، 8ج، دارالعلم للملائین، چاپ نهم، 1990م.
21. سبحانى، جعفر: موسوعة طبقات الفقهاء، مؤسسه امام صادق(ع)، قم، 1418ق.
22. شوشترى، قاضى نورالله: مجالس المؤمنین، کتاب فروشى اسلامیه، تهران، 1375.
23. شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان: الارشاد، انتشارات علمیّه اسلامیه، تهران، بى تا.
24. ـــــــــــــــ : تصحیح الاعتقاد، منشورات رضى، قم، 1363.
25. شهر آشوب، محمد بن على: معالم العلماء، مطبعة الحیدریة، نجف، 1380ق.
26. عسقلانى، ابن حجر: لسان المیزان، دارالفکر، بیروت، چاپ اول، 1407ق.
27. غالب، مصطفى: اعلام الاسماعیلیة، دارالیقظة العربیة، بیروت، 1964م.
28. قاضى نعمان، نعمان بن محمّد: اختلاف اصول المذاهب، تحقیق مصطفى غالب، دارالاندلس، بیروت، بى تا.
29. ـــــــــــــــ : افتتاح الدعوة، تحقیق فرحات الدشراوى، الشرکة التونسیّة، بى تا.
30. ـــــــــــــــ : الهمّة فى آداب اتباع الأئمّة، تحقیق دکتر محمّد کامل حسین، دارالفکر العربى، بى تا.
31. ـــــــــــــــ : المجالس والمسایرات، تحقیق الحبیب الفقى، ابراهیم الشبّوح ، محمّد الیعلاوى، تونس، 1978م.
32. ـــــــــــــــ : تأویل الدعائم، تحقیق عارف تامر، دارالاضواء، بیروت، چاپ اوّل، 1415ق.
33. ـــــــــــــــ : دعائم الاسلام وذکر الحلال والحرام والقضایا والاحکام، تحقیق آصف فیضى، مؤسّسة آل البیت(ع)، قم، 1383ق.
34. ـــــــــــــــ : شرح الاخبار فى فضائل أئمّة الأطهار، تحقیق حسینى جلالى، دارالثقلین، بیروت، چاپ اوّل، 1414ق.
35. قاضى، وداد: الکیسانیّة فى التاریخ والادب، دارالثقافة، بیروت، 1974م.
36. قرشى، ادریس عمادالدین: عیون الاخبار وفنون الآثار، تحقیق مصطفى غالب، دارالاندلس، بیروت، 1416ق.
37. قمى، عباس: فوائد الرضویة، بى جا، بى تا.
38. کاظمى، اسدالله: مقابس الانوار، مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، بى تا.
39. کرمانى، حمیدالدین احمد: راحة العقل، تحقیق مصطفى غالب، دارالاندلس، بیروت، چاپ دوم، 1983م.
40. مادلونگ، ویلفرد: مکتب ها و فرقه هاى اسلامى در سده هاى میانه، ترجمه جواد قاسمى، انتشارات آستان قدس، چاپ اوّل، 1375.
41. مازندرانى، محمد بن اسماعیل: منتهى المقال فى احوال الرجال، مؤسّسه آل البیت، چاپ اوّل، 1416ق.
42. مامقانى، محمدحسن بن عبداللّه: تنقیح المقال فى علم الرجال، مطبعة المرتضوى، نجف، 1352ق.
43. مجلسى، محمّد باقر: الوجیزة فى علم الرجال، مؤسسة الاعلمى للمطبوعات، چاپ اوّل، 1415ق.
44. ــــــــــــــــــــــ : بحارالأنوار، 110 ج، مؤسسّة الوفاء، بیروت، چاپ سوم، 1403ق.
45. مزى، جمال الدین ابى الحجاج یوسف: تهذیب الکمال فى اسماء الرّجال، مؤسسة الرسالة، چاپ سوم، 1415ق.
46. مقدس اردبیلى، محمّد بن على: جامع الرّواة، کتابخانه آیت الله مرعشى، قم، 1403ق.
47. موسوى خوانسارى، محمّد باقر: روضات الجنّات فى أحوال العلماء والسادات، 8 ج، مکتبة اسماعیلیان، قم، بى تا.
48. نمازى شاهرودى، على: مستدرکات علم رجال الحدیث، چاپ شفق، تهران، چاپ اوّل، 1412ق.
49. نورى طبرسى، حسین: خاتمة مستدرک الوسائل، مؤسّسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث، چاپ اوّل، 1415ق.
50. یافعى یمنى، ابومحمّد عبدالله: مرآة الجنان وعبرة الیقظان، 5 ج، مؤسسة الاعلمى، بیروت، چاپ سوم، 1390ق.