دعاى خداوند

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

استادیار گروه ادیان دانشگاه ادیان و مذاهب

چکیده

دعا به ارتباط چندجانبة ایمانداران با خدا اشاره دارد. علاوه بر کلماتى مانند دعا و دعاکردن، این فعالیت با عبارتى مانند «ترا خوانده‌ام» و «به آواز خود نزد خداوند مى‌خوانم» نیز بیان شده است. نیایش، تلاطم دل و ندایی از سر شناخت و محبت است. دعاها ما را در عاقلانه‌تر زیستن و کامل‌تر زیستن یاری می‌دهند. یکى ‌از نیایش‌هاى معروف مسیحیت، نیایش عیسى‌ با خدا است‌که از آن با عنوان‌«دعاى‌خداوند»یاد می‌شود. این دعا، دو روایت داردکه در متی6: 9ـ13 و لوقا11: 2ـ4آمده‌اند. سه جملة اول این دعا، مربوط به خدا، در چارچوب الوهیت است و سه جملة بعد مربوط به انسان، در چارچوب بشریت است. در این دعا از خدا طلب نعمت و روزى مى‌شود. دعای مزبور به ما یادآور می‌شود که: برای آینده و آمدن ملکوت خدا آماده باشیم، بخشش گناهان منوط به نحوة تعامل ما با دیگران است، و بالاخره باید کوشید در برابر شرور (وسوسه یا دشواری‌های آخرالزمان) سرافراز بیرون آمد. مقالة حاضر نگاهى تفسیرگونه به این دعا است.

کلیدواژه‌ها


هنگامى ]که یکى از[ شاگردان عیسى از او خواست که دعا کردن را به آنان تعلیم دهد، وى با عباراتى ]آهنگین[، شبیه به تعلیم وى در موعظه بر روى کوه ]متّى 5: 3ـ16[، بدیشان پاسخ داد؛ این دعا در لوقا (11: 2-4) و متى (6: 9-13) آمده است. دو روایت این دعا را مى‌توان با تنظیمی ساده، به صورت زیر هماهنگ کرد که در آن واژه‌هاى اضافه و متفاوت متّى در داخل کروشه و دو تعبیر دشوار خاص در پرانتز آورده شده‌اند:

اى پدر ]ما که در آسمانى[،

نام تو مقدس باد.

ملکوت تو بیاید.

]ارادة تو چنان‌که در آسمان است،

بر زمین نیز انجام شود[.

نان (روزانه) ما را ]امروز[ ارزانى فرما،

و گناهان ]متّى: قرض‌هاى[ ما را ببخش،

زیرا ]متّى: چنان‌که[ ما قرضدار]ان[ خود را مى‌بخشیم ]متّى: بخشیده‌ایم[.

و ما را (در آزمایش) میاور

]بلکه ما را از شریر حفظ فرما[.

 

کاربرد این دعا در عبادت مسیحى

کلیسا دعاى خداوند را هم حاکى از روح دعاى مسیحى تلقى مى‌کند و هم روشى که باید در عبادت به کارگرفته شود. تقریباً در تمام نقاط، در آیین عبادى، شکل متّایى (Matthean form) این دعا رایج‌تر است. احتمالاً کاربرد عبادىْ منشأ تمجید پایانىِ «از آن توست ملکوت، قدرت و جلال براى ابد» در کتابى موسوم به دیداکه (Didache (8.8))[1] شد؛ این کتاب راهنماى‌کلیساى اولیه در قرون اول و دوم بود ــ البته واژة ملکوت هنوز افزوده نشده بود. دعاى خداوند، به‌طور رسمى و غیررسمى، در عبادت روزانه و نیز آیین عبادى عشاى ربانى (Eucharistic Liturgy) مورد استفاده قرار گرفته است. در مورد اخیر، این دعا معمولاً میان دعاى بزرگ شکرگزارى و تناول عشاى ربانى (Communion) انجام می‌شده است، و قطعاً خوردن نان پس از آن نظر افراد را جلب مى‌کند.

 

تفسیرهاى کلاسیک

پدران اولیه معناى دعاى مزبور را به نوآموزان مسیحى (Catechumens) خود تعلیم مى‌دادند. این دعا موضوع تفسیرىِ جالب‌توجهى براى نویسندگان مذهبى بوده است. ترتولیان (Tertullian) و پس از او، سیپریئن(Cyprian) هر دو رساله‌هاى شبانى (Pastoral Tracts) با عنوان دربارة دعا(ى خداوند) (On (the Lord's) Prayer) نگاشته‌اند. اریگن در
رسالة الاهیاتى در باب دعا (فصول 18ـ30) بدان پرداخته است. سیریل اورشلیمى
(Cyril of Jerusalem) در کتاب خود، آموزش تفسیر رموز دینى، (Mystagogical Catechesis) 11.5ـ18 آن را براى نوتعمیدى‌ها (The Newly Baptized) تشریح کرده است؛ در حالى که آگوستین اهل هیپو مواعظ 56ـ59 راجع به آن را به تعمیدخواهان (Competentes) (داوطلبان تعمید) وعظ مى‌کرد و همچنین آن را به‌عنوان بخشى از تفسیر خود با نام موعظه بر روى کوه (2.4.15-2.11.39)(The Sermon on the Mount) و در اثر دیگر خود مورد بحث قرار داده است. یوحنّاى زرین دهان (John Chrysostom) در اثر خود، موعظه نوزدهم انجیل متّى (Nineteenth Homily on the Gospel of Matthew)، را به دعاى خداوند اختصاص داده است. گریگورى اهل نیسا (Gregory of Nyssa) در کتاب خود، مواعظ دربارة دعاى خداوند (Sermons on the Lord's Prayer) در پنج مرحله راجع به آن سخن گفت. سخنرانى‌هایى را در خصوص آن به توماس آکویناس نسبت داده‌اند. لوتر در آموزهنامه‌هاى بزرگ و کوچک (Large and Small Catechisms) و سایر نوشته‌هایش از قبیل راهى ساده براى دعا (A Simple Way to Pray) که در 1535 براى آرایشگر خود نوشته بود، به تشریح این دعا پرداخت. کالون آن را در نخستین چاپ اثرش، نهادهاى دین مسیحى (Institutes of the Christian Religion) (1536) بیان کرد و در هماهنگى انجیل‌ها (Harmony of the Gospels) (1555) بر آن تفسیر نوشت. ترزا آویلایى (Teresa of Avila) در راه کمال (The Way of Perfection) (فصول 27ـ42) براى آموزش جوامع مذهبی خود از دعاى خداوند استفاده مى‌کرد. جان وسلى (John Wesley) یکى از مواعظ معیار (Standard Sermons) (موعظة 21 یا 26 بر اساس شماره‌گذارى مختلف) را به این دعا اختصاص داد و آن را در سرود «پدر همگان، نداى رساى همگان» ("Father of All, Whose Powerful Voice") به نظم درآورد. کارل بارت آن را در یادداشت‌هاى سمینار (seminar notes) (1947-1949) تحت عنوان دعا مورد بحث قرار داد و در بخش ناتمام 4-4 از اعتقادات قطعى کلیسا، (Church Dogmatics) شیوة خطاب و دو درخواست اول آن را شرح و بسط داد. اندیشه‌هاى سیمون وی (Simone Weil) دربارة این موضوع در ملازمت با خدا (Waiting on God) ذکر شده است.

 

تفسیرى معاصر

بهترین تفسیر معاصر بر دعاى خداوند، تفسیر ریموند اى. براون (Raymond E. Brown) است، که آن را به‌عنوان دعایى آخرت‌شناسانه (Eschatological prayer) تفسیر کرده است. عیسى فرارسیدن ملکوت خدا (kingdom of God) را اعلام کرد. پیروانش براى تحقق قطعى قانون ازلى خدا دعا مى‌کردند و تلویحاً تمایل خود را مبنى بر اینکه جزئى از آن باشند، بیان مى‌کردند. آنان خواستار جایگاهى در ضیافت مسیحایى (Messianic banquet) بودند و آمرزش در دادگاه الاهى (Divine judgement) و نیز نجات در جهاد بزرگ (Mighty struggle) با شیطان را درخواست می‌کردند، شیطانی که هنوز میان جامعه و تحقق نهایى دعایش قرار داشت. همچنان‌که امیدها براى ظهور قریب‌الوقوع (Imminent advent) ملکوت نهایى رنگ مى‌باخت، مفسران براى استمرار شور و شوق در عصر حاضر، این دعا را اختیار کردند و اطمینان داشتند که آمدن ملکوت خدا به این جهان دست‌کم از طریق زندگى، مرگ و رستاخیز مسیح آغاز شده است.

 

مضامین مکرر تحلیلى

دعاى خداوند با خطابى آغاز مى‌شود که آشکارا همچون خطاب فرزند به پدر است. مخاطب قراردادن خداى قادر با عنوان «ابّا، یعنى اى پدر» (رومیان 8: 15؛ غلاطیان 4: 6) به معناى آن است که به‌واسطة فیض الاهى در امتیازى سهیم مى‌شویم که عیسى ذاتاً از آن برخوردار بود (مرقس 14: 36؛ مقایسه شود با متّى 11: 25-27). از نظر عبادى، مؤمنان در واقع اعلان مى‌کنند که آنان «آماده‌اند که بخوانند» (Audemus dicere) این دعا را. پدر آسمانى نزدیک است. افزون بر این، خطاب کردن به پدر به عنوان «پدر ما» به معناى اذعان به این امر است که ایمان مسیحى، امرى مشترک با برادران و خواهرانى است که، دست‌کم بالقوه، شمار آنان به اندازة نسل انسان است. پس از این خطاب آغازین، شش درخواست به دنبال مى‌آید، که معمولاً نوع تفسیرها حول آنهاست که در اینجا به‌طور خلاصه بیان مى‌شود:

1. نام تو مقدس باد. خدا طبق تعریف مقدس است، و به تعبیر دقیق، تنها خدا مى‌تواند نام الاهى را تقدیس کند: او با دفاع از قداست خود نام خود را در تاریخ تقدیس مى‌کند (حزقیال 36: 22-27؛ یوحنّا 12: 28). اما انسان‌ها با عدم اهانت به نام خداوند (خروج 20: 7 و به طرزى همانند، تثنیه 5: 11)، با تسبیح نام خداوند (اول تواریخ 29: 13 و مکرراً در مزامیر)، خواندن نام خداوند براى نجات (یوئیل 2: 32؛ اعمال رسولان 2: 21؛ رومیان 10: 13)، و با زندگى در انطباق با نام خداوند که در غسل تعمید به آنان عرضه می‌شود (آگوستین، موعظه 59؛ مقایسه شود با اول قرنتیان 6: 11)، در این امر شرکت مى‌کنند.

2. ملکوت تو بیاید. به جاى «ملکوت تو بیاید»، عبارت دیگرى که حائز اهمیت ثانوى است، بدین گونه خوانده مى‌شود: «روح‌القدس بر ما نازل شود و ما را تطهیر کند». در اینجا دیدگاه رایج رخ مى‌نماید که حاکمیت خدا می‌تواند دست‌کم در زمان حاضر از زندگانى بشر آغاز شود. با این حال، تأثیرگذارى اصلى در پدید آوردن ملکوت از آن خداست.

3. ارادة تو انجام شود. در باغ جتسیمانى (Garden of Gethsemane) عیسى ارادة پدر را پذیرفت (مرقس 14: 36؛ متّى 26: 39؛ 26: 42؛ مقایسه شود با یوحنّا 6: 38؛ عبرانیان 10: 7-10). از این طریق، اراد‌ة ازلى خدا براى نجات تحقق یافت (افسسیان 1: 5؛ 1: 9؛ 1: 11). انسان‌ها از طریق مشارکت مؤمنانه و فرمانبردارانه بهره‌مند مى‌شوند. حیطة طرح خدا آسمان و
زمین است.

4. نان ما را امروز ارزانى فرما. توصیف‌کنندة نان (به زبان آلمانى، اپیوسیوس (Epiousios)) عملاً مبهم است. احتمالات پیشنهادشده براى معناى آن عبارت‌اند از: غذاى «مناسب سرشت معنوى ما» (اریگن)؛ نانى که «ما» براى زندگانى «روزانه» خود «نیاز داریم» (سنّت‌هاى سریانى و لاتینى قدیم) (مقایسه شود با متّى 6: 34)؛ نان «عالى» که فوق همه مواد است (نسخة لاتین، سوپرساپستانسیالیس (Supersubstantialis)). لحن فرجام‌شناسانة اصیل این دعا قرائت «نان فردا» را تأیید مى‌کند؛ در برخى نسخه‌هاى مصرى و در گزارش جروم (Jerome's report) دربارة «انجیل عبرانیان» (`Gospel of the Hebrews') نیز واژة لاتینى Crastinus (براى فردا) به کار رفته است؛ آن، دعایى ضرورى براى جشن عصر آینده است. تفسیر مفسران از اپیوسیوس هرچه باشد، آنان اغلب بر دلپذیرى عطاى الاهى و وظیفة انسانى براى برخوردار شدن از برکات خدا (Blessings of God) تأکید مى‌کنند و اکثر آنان میان آن و تناول‌القربان عشاى ربانى (Eucharistic Communion) پیوندی برقرار مى‌کنند.

5. گناهان ما را ببخش. داستان غلام بدون گذشت (Unforgiving servant) (متّى 18: 23-35) حاکى از آن است که تحقق نهایى ارادة خدا براى بخشودن گناهکاران منوط به آمادگى گناهکار (Sinner's readiness) براى بخشودن دیگران است (مقایسه شود با متّى 6: 14،15؛ لوقا 6: 37). اگرچه انسان‌ها نمى‌توانند عفو دلپذیر خدا (God's gracious forgiveness) را به زور فراهم کنند، اما ممکن است به سبب روحیة بدون گذشت (Unforgiving spirit) خود از دریافت آن محروم بمانند.

6. ما را در آزمایش میاور. مفسران بر ویژگى جنبى آزمایش خدا از انسان‌ها تأکید کرده‌اند (یعقوب 1: 12-14) و اصرار دارند که خدا «نمى‌گذارد شما فوق طاقت خود آزموده شوید» (اول قرنتیان 10: 13). برخى ترجمه‌هاى جدید متون آیین عبادى، ویژگى مشخصاً فرجام‌شناختى این درخواست را حفظ کرده‌اند: «ما را از دورة آزمایش حفظ فرما» (مقایسه شود با مکاشفه 3: 10). در زمان حاضر، ابلیس هنوز «مانند شیر غرّان گردش مى‌کند و کسى را مى‌طلبد تا ببلعد» (اول پطرس 5: 8؛ مقایسه شود با: افسسیان 6: 11-13؛ اول یوحنّا 5: 19)؛ اما مسیح شکست او را تضمین کرده است و رهایى مؤمنان قطعى است (دوم تسالونیکیان 3: 3؛ یوحنّا 17: 15).

 

 

 



[1]. دیداکه (به زبان یونانى، «تعالیم») کتاب راهنماى مسیحیان اولیه به زبان یونانى بود که «تعالیم رسولان دوازده‌گانه» نیز نامیده مى‌شود. این کتاب که مشتمل بر شانزده فصل کوتاه است، در سه بخش تنظیم شده است: بخش اول آن مجموعه‌اى از دستورات اخلاقى است؛ بخش دوم آن، دستوراتى براى تعمید و عشاى ربانى است؛ و بخش سوم دربردارندة دستورالعمل‌هایى براى اسقف‌ها و شماس‌ها است. این اثر در مجموعه مکتوبات آبایى به انگلیسى ترجمه شده است.

Aquinas, Thomas (1956), The Three Greatest Prayers: Commentaries on the Our Father, the Hail Mary and the Apostles' Creed, tran. Lawrence Shapcote, London.

Barclay, William (1964), The Plain Man Looks at the Lord's Prayer, London.

Brown, Raymond E. (1982), "The Pater Noster as an Eschatological Prayer" in New Testament Essays, 3d ed., New York.

Carmignac, Jean (1969), Recherches sur le "Notre Pere", Paris.

_____________ (1978), The Lord's Prayer and Jewish Liturgy, ed. Jakob J. Petuchkowski and Michael Brocke, New York.

Ebeling, Gerhard (1966), On Prayer: Nine Sermons, Philadelphia.

Guardini, Romano (1958), The Lord's Prayer, New York.

Jeremias, Joachim (1967), The Prayers of Jesus, London.

Lohmeyer, Ernst (1965), The Lord's Prayer, New York.

Schurmann, Heinz (1981), Das Gebet des Herrn, 4th ed. Leipzig.