شخصیت و آرای کلامی علی بن اسماعیل میثمی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب قم

2 استادیار گروه تاریخ تشیع، دانشگاه ادیان و مذاهب قم

چکیده

علی بن اسماعیل بن شعیب بن میثم تمار از اصحاب امام رضا (ع) و از شخصیت‌های علمی بسیار برجسته قرن دوم و سوم است. نجاشی وی را از شخصیت‌های کلامی شیعه خوانده و ابن‌ندیم او را نخستین شخصیتی معرفی کرده که بر اساس مذهب امامیه «تکلّم» کرده است. احوال شخصیه علی بن اسماعیل میثمی، تفسیر این سخن ابن‌ندیم و وجه جمع آن با این حقیقت که شخصیت‌هایی همچون هشام بن حکم از نظر زمانی بر ابن‌میثم متقدم‌اند، بخشی از محتوای این مقاله را تشکیل می‌دهد. در بخش دیگر، دیدگاه‌های اعتقادی ابن‌میثم در باب حقیقت ایمان، توحید (اثبات صانع، اتهام تشبیه و تجسیم، اراده خداوند)، نبوت (منبع علم پیامبران، معجزات پیامبر اسلام (ص)) امامت (ضرورت وجود امام، گستره و منابع علم امام، ولایت تکوینی امام و مباحث امامت خاصه) بر اساس روایات برجای‌مانده از او و گزارش‌های منابع تاریخی، رجالی و فرقه‌شناختی مطرح شده است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.

ابن أبی الحدید، عبدالحمید بن‌ هبة اللّه (1404). شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید، قم: مکتبة آیة اللّه المرعشی النجفی، الطبعة الاولی.

ابن الندیم، محمد بن‌ اسحاق (1381). کتاب الفهرست، تحقیق: رضا تجدد، بی‌جا: انتشارات اساطیر، چاپ دیبا، چاپ اول.

ابن بابویه قمی (صدوق)، محمد بن ‌علی (1372). عیونأخبارالرضا (ع)، تهران: نشر صدوق، چاپ اول.

ابن بابویه قمی (صدوق)، محمد بن ‌علی (1376). الأمالی (للصدوق)، تهران: کتابچی، چاپ ششم.

ابن بابویه قمی (صدوق)، محمد بن ‌علی (1385/1966). عللالشرائع، قم: کتاب‌فروشی داوری، چاپ اول.

ابن بابویه قمی، علی بن حسین (1404). الامامة والتبصرة من الحیرة، قم: مدرسة الامام المهدی (عجّ)، الطبعة الاولی.

ابن بطریق، یحیی بن‌ حسن (1407). عمدة عیون صحاح الأخبار فی مناقب إمام الأبرار، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم، الطبعة الاولی.

ابن ‌داود حلی، حسن بن‌ علی (1342). الرجال (لابن داود)، تهران: دانشگاه تهران، چاپ اول.

ابن طاووس، علی بن ‌موسی (1409). إقبال الأعمال (ط القدیمة)، تهران: دار الکتب الاسلامیة، الطبعة الثانیة.

ابن عقده کوفی، احمد بن‌ محمد (1424). فضائل أمیر المؤمنین (ع)، قم: دلیل ما، چاپ اول.

ابن مشهدی، محمد بن ‌جعفر (1419). المزار الکبیر (لابن المشهدی)، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول.

استرآبادی، علی (1409). تأویلالآیاتالظاهرةفیفضائلالعترةالطاهرة، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، الطبعة الاولی.

اشعری قمی، سعد بن ‌عبداللّه (1360). المقالات والفرق، تهران: مرکز انتشارات علمی‌فرهنگی، چاپ دوم.

اشعری، علی بن اسماعیل (1400). مقالات الاسلامیین واختلاف المصلین، آلمان- ویسبادن: فرانس شتاینر، چاپ سوم.

البابانی البغدادی، إسماعیل بن‌ محمد (1951). هدیة العارفین أسماء المؤلفین و آثار المصنفین، استانبول: طبع بعنایة وکالة المعارف الجلیلة فی مطبعتها البهیة، أعادت طبعه بالأوفست: بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

بحرانی، سید هاشم بن ‌سلیمان (1374). البرهانفیتفسیرالقرآن، قم: مؤسسة بعثة، الطبعة الاولی.

بحرانی، سید هاشم بن‌ سلیمان (1411). حلیةالأبرارفیأحوالمحمّدوآلهالأطهار (ع)، قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة، الطبعة الاولی.

برقی، احمد بن‌ محمد (1342). رجال البرقی، الطبقات، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.

تجلیل تبریزی، ابوطالب (1404/1363). معجم الثقات و ترتیب الطبقات، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.

التستری، محمدتقی (1415). قاموس الرجال، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم.

التفرشی، السید مصطفی (۱۴۱۸). نقد الرجال، تحقیق و نشر: مؤسسة آل البیت (ع) لاحیاء التراث، قم: المطبعة ستارة، الطبعة الاولی.

التمیمی السمعانی المروزی، عبدالکریم بن‌ محمد (1382/1962). الانساب للسمعانی، المحقق: عبدالرحمن بن ‌یحیی المعلمی الیمانی و غیره، هند ـ حیدرآباد: مجلس دائرة المعارف العثمانیة، الطبعة الأولی.

التیمی الأصبهانی، اسماعیل ابن ‌محمد (1419/1999). الحجة فی بیان المحجة و شرح عقیدة أهل السنة، تحقیق: محمد بن ‌ربیع بنهادی عمیر المدخلی، الریاض: دار الرایة.

حسن‌زاده آملی، حسن (1365). هزار و یک نکته، تهران: رجاء، چاپ پنجم.

حسنی رازی، سید مرتضی بن ‌داعی (1364). تبصرة العوام فی معرفة مقالات الأنام، تصحیح: عباس اقبال آشتیانی، تهران: انتشارات اساطیر، چاپ دوم.

الحسینی العبیدی (المقریزی)، أحمد بن علی (1418). المواعظ والاعتبار بذکر الخطط والآثار، بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی.

حلی، الحسن بن ‌یوسف (1411). رجال العلامة الحلی، تحقیق: السید محمد صادق بحرالعلوم، نجف اشرف: دار الذخائر، الطبعة الثانیة.

الخطیب البغدادی، احمد بن ‌علی (1424/2002). تلخیص المتشابه فی الرسم و حمایة ما اشکل منه عن بوارد التصحیف والوهم، منشورات: محمد علی بیضون، بیروت: دار الکتب العلمیة.

الخطیب البغدادی، احمد بن ‌علی (بی‌تا). تاریخ البغداد او مدینة السلام، بیروت: دار الکتب العلمیة.

الخیاط المعتزلی، عبدالرحیم بن‌ محمد (1413/1993). کتاب الانتصار والرد علی الراوندی الملحد، تحقیق: الدکتور نیبرج، بیروت: بی‌نا، الطبعة الثانیة.

الذهبی، محمد بن ‌احمد (1419/1998). تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر والاعلام، تحقیق: عمر عبدالسلام تدمری، بی‌جا: دار الکتب العربی، الطبعة الثالثة.

الشیبانی (ابن الاثیر)، علی ‌بن ‌ابی‌الکرم (1408/1989). الکامل فی التاریخ، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار احیاء التراث العربی، الطبعة الاولی.

صفار، محمد بن‌ حسن (1404). بصائرالدرجاتفیفضائلآلمحمّدصلّیاللّه علیهم، قم: مکتبة آیة اللّه المرعشی النجفی، الطبعة الثانیة.

طوسی، محمد بن ‌الحسن (1407). تهذیب الأحکام، تحقیق: خرسان، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم.

طوسی، محمد بن ‌حسن (1373). رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المقدسة، الطبعة الثالثة.

طوسی، محمد بن ‌حسن (1420). فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول (للطوسی) (ط، الحدیثة)، قم: مکتبة المحقق الطباطبائی، الطبعة الاولی.

علی بن‌ موسی (1406). صحیفة الامام الرضا (ع)، مشهد: کنگره جهانی امام رضا (ع)، چاپ اول.

علی‌پور، امید (1394). شخصیت و آرای کلامی علی بن اسماعیل بن شعیب بن میثم تمار، استاد راهنما: محمد غفوری‌نژاد، استاد مشاور: محمدمحسن طبسی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد کلام اسلامی، دانشکده شیعه‌شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب.

فتال نیشابوری، محمد بن‌ احمد (1375). روضة الواعظین و بصیرة المتعظین (ط، القدیمة)، قم: انتشارات رضی، چاپ اول.

قمی، علی بن ابراهیم (1404). تفسیر القمی، قم: دار الکتاب، چاپ سوم.

القهپائی، علی (1384). مجمع الرجال، صححه و علّق علیه المحقق: السید ضیاء الدین الشیهر بالعلامة الاصفهانی، اصفهان: بی‌نا.

کشی، محمد بن ‌عمر (1363). رجالالکشی، اختیارمعرفةالرجال، قم: مؤسسة آل البیت (ع)، چاپ اول.

کلینی، محمد بن ‌یعقوب (1407). الکافی (ط الاسلامیة)، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چاپ چهارم.

مجلسی، محمد باقر (۱۴۱۵/۱۹۹۵). رجال المجلسی، ترتیب: عبداللّه السبزالی الحاج، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، الطبعة الاولی.

مجلسی، محمدباقر (1363). بخش امامت (ترجمه جلد 23 تا 27 بحار الأنوار)، ترجمه: موسی خسروی، تهران: اسلامیه.

مددی، سید احمد (26/2/86). فایل صوتی محاضرات رجالی.

المسعودی، علی ‌بن ‌الحسین (1385/1966). مروج الذهب للمسعودی، تحقیق: یوسف اسعد داغر، بیروت: دار الاندلس.

مطهری، مرتضی (1377). مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران: انتشارات صدرا.

مفید، محمد بن‌ محمد (1413 الف). الفصول المختارة، قم: کنگره شیخ مفید، چاپ اول.

مفید، محمد بن ‌محمد (1413 ب). الاختصاص، قم: المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، چاپ اول.

الموسوی الخوئی، السید ابوالقاسم (1398/1978). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، النجف الاشرف: منشورات مدینة العلم، آیة اللّه العظمی الخوئی، الطبعة الاولی.

نجاشی، احمد بن ‌علی (1365). رجالالنجاشی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المشرفة، الطبعة السادسة.

نوبختی، حسن بن ‌موسی (1404). فرق الشیعة، بیروت: دار الأضواء، الطبعة الثانیة.