هفت آسمان

هفت آسمان

محتوا و مخاطب نخستین ملفوظات در هند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
چکیده
ملفوظات یا «مجموعه‌‌ای از گفته‌های اولیاء»، گونه‌ای از ادبیِات تصوّف است که هم دربردارندۀ اقوال بزرگان صوفیه و هم گزارشی دقیق از مجالس آنهاست؛ همچنین نوع ادبی خاصی است که در هند پدید آمد. سرچشمۀ ملفوظات، مدیون نبوغ صوفیان چشتی است. فوائد الفؤاد امیرحسن علاء سجزی، شاعر و ادیب قرن چهاردهم، دربردارندۀ گفتارهای شفاهی شیخ نظام‌الدّین اولیاء، اوّلین مجموعۀ ملفوظات است. بعد از آن می‌توان از خیر المجالس اثر حمید قلندر نام برد که شامل اقوال شیخ نصیرالدّین چراغ دهلی است. این پژوهش کوشیده ‌است با بررسی این دو مجموعه، ماهیت و گسترۀ مخاطبان این دو پیر بزرگ چشتی را مشخّص کند. در ادامه نیز از رهگذر بررسی انواع پیروان چشتیان نخستین از زمان شیخ معین‌الدّین چشتی - موسّس سلسلۀ چشتیه - سطح مباحث مطرح‌شده در مجالس صوفیان و انواع مریدان و طبقات اجتماعی مخاطبان چشتی را نشان دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌الندیم، محمّد بن اسحاق. (1967 م). کتاب الفهرست. ترجمۀ: محمّدرضا تجدّد. ویراست دوم. تهران: [بی‌نا].
ابن‌منور، محمد. (1943 م). اسرار التّوحید. تصحیح ذبیح‌الله صفا. تهران: [بی‌نا].
امیرخورد، محمّدبن مبارک. (1978 م). سیرالاولیاء در احوال و ملفوظات مشایخ چشتی. لاهور: [بی‌نا].
بدوی، عبدالرّحمان. (1949 م). شطحات الصوفیّه. ج 2. قاهره: [بی‌نا].
برنی، ضیاءالدّین. (1862 م). تاریخ فیروزشاهی. تصحیح: سیّداحمدخان. کلکته: [بی‌نا].
بهار، محمّدتقی. (1958 م). سبک‌شناسی یا تاریخ تطوّر نثر فارسی. تهران: [بی‌نا].
بهامدخانی، محمّد. تاریخ محمّدی، نسخۀ خطی موزۀ بریتانیا، 137.OR
ثعلب، ابوالعبّاس احمدبن یحیی. (1969 م). مجالس ثعلب. تحقیق: عبدالسّلام هارون. قاهره: [بی‌نا].
جمالی، حمیدبن فضل‌الله. (1976 م). سیر العارفین. ترجمۀ اردو از محمّد ایّوب قادری. لاهور: [بی‌نا].
حاجی خلیفه. (1967 م). کشف‌ الظنّون عن اسامی الکتب و الفنون. تهران: [بی‌نا].
حسینی، سیّدمحمّداکبر. (1918 م). جوامع‌الکلم (ملفوظات گیسودراز به گردآوری پسر ارشد او در سال 1400). به اهتمام حافظ محمّدحمید صدّیقی. عثمان گنج: [بی‌نا].
دهخدا، علی‌اکبر. (1963 م). لغت‌نامه. تهران: [بی‌نا].
سجزی، امیرحسن. (1966 م). فوائد الفؤاد. تصحیح: محمّد لطیف ملک. لاهور: [بی‌نا].
سمعانی، شاه‌محمّدعلی. (1984 م): سیر محمّدی. گلبرگه: [بی‌نا].
سهروردی، شهاب‌الدّین. (1966 م). عوارف ‌المعارف. منتشرشده به ضمیمۀ احیاء علوم‌الدّین ابوحامد محمّد غزالی. بیروت: [بی‌نا].
شیخ فریدالدّین. مکتوبات شیخ فریدالدّین. نسخۀ خطی همراه با سرور الصدور ناگوری، کتابخانۀ مولانا آزاد، 21/ 168، علیگر.
عفیف، شمس سراج. (1891 م). تاریخ فیروزشاهی. کلکته: [بی‌نا].
عمری، شهاب‌الدّین. [بی‌تا]. مسالک الابصار فی ممالک الامصار. ترجمۀ: اقتدار حسین صدّیقی و محمّد احمد از بخش هند با عنوانA Fourteenth-Century Arab Account of India under Sultan Muhammad bin Tughlaq، علیگر: [بی‌نا].
غوثی شطّار، محمّد. (1994 م). گلزار الابرار. ترجمۀ اردو: فضل احمد جیوری با نام اذکار ابرار. محمّد زکی. لاهور: [کتابخانۀ شرقی خدابخش] پتنه.
فرشته، محمّدقاسم هندوشاه. (1903 م). گلشن ابراهیمی/ تاریخ فرشته. نوال کیشور: [بی‌نا].
قلندر، حمید. [بی‌تا]. خیرالمجالس. تصحیح: خلیق احمد نظامی. علیگر: [بی‌نا].
قوام‌الدّین، محمّدجمال. قوام العقائد، نسخۀ خطّی دانشگاه عثمانی، حیدربابا.
لاهوری، غلام سرور. (1894 م). خزینة ‌الاصفیاء. کانپور: [بی‌نا].
محدّث دهلوی، شیخ عبدالحق. (1870 م). اخبارالاخیار. [بی‌جا]: [بی‌نا].
ناگوری، شیخ حمیدالدّین. سرورالصدور، نسخۀ خطی محفوظ در علیگر، کتابخانۀ مولانا آزاد، مجموعۀ حبیب‌گنج، 21/ 168.
Ernst, Carl W(1992). Eternal Garden-Mystics: History and Politics in a South Asian Sufi Center, Albany, NY.
Habib, Muhammad (1974). “Cheshti Mystic Records of the Sultanate Period”, in idem, Politics and Society in the Early Medieval Period, ed. K.A. Nizami, New Delhi.
Habib, Muhammad and Salim Khan, Afsar Umar (1960). The Political Theory of the Delhi Sultanate (includes a tr. of Barani's Fatwa-ye Jahandai), Allahabad.
Lal, K.S (1980). Histoy of the Khljis (AD. 1290 – 1320), New Delhi.
Moreland, W.H (1968).  Agrarian System of Moslem India, Delhi.
Nizami, K.A (1983).  On History and Historians of Medieval India, New Delhi.
Siddiqi, I.H (1992). “Social Mobility in the Delhi Sultanate”, in Irfan Habib, ed, Medieval India I: Researches in the History of India 1200-1750, New Delhi.
Zilli, I.A (1986).  “Barr-I Saghir men Islam Ki Tausi wa Ishaat men Sufiya-I Kiram ka Hissa, Ek Jaizah”, Tahqiqat-I Islami, Aligah, July-September, pp. 19-46.
 

  • تاریخ دریافت 23 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 18 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 11 آذر 1402