هفت آسمان

هفت آسمان

نقد و بررسی گزارش انطباق‌پذیری عبدالله بن سبأ بر عمار بن یاسر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ تشیع اثناعشری، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 استادیار گروه شیعه‌شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
ارتباط و انتساب تشیع در پیدایش و تکوین به شخصیت ادعایی عبدالله بن سبأ از مهم‌ترین شبهه‌های بحث‌برانگیز تاریخ تشیع است. از جمله ادعاهای مطرح‌شده در حاشیه این شبهه، موضوع انطباق‌پذیری شخصیت عبدالله بن سبأ بر عمار بن یاسر است.
پیشینه این ادعا به علی الوردی (1913 - 1995 م) جامعه‌شناس عراقی باز می‌گردد؛ وی نخستین فردی است که در کتاب وعاظ السلاطین با ذکر مواردی از تشابه، این‌هَمانیِ عبدالله بن سبأ و عمار بن یاسر را بیان می‌دارد.
این پژوهه از طریق روش کتابخانه‌ای، توصیفی – تحلیلی، ضمن پیشینه‌یابی ادعای انطباق در منابع متقدم، با بازخوانی و بررسی گزارش‌های مرتبط به این نتیجه دست یافته است که ادعای این‌هَمانیِ عبدالله بن سبأ و عمار بن یاسر سخنی ذوقی، بدون اتقان علمی و مخدوش است؛ چراکه الوردی نه‌تنها اولین و تنها مطرح‌کننده فرضیه انطباق است، بلکه او نه در جایگاه یک مورخ، بلکه جامعه‌شناسی که هندسه فکری‌اش متأثر و ممزوجی از آرا و اندیشه‌های مکتب مارکسیسم و شیعی غیراثناعشری است، به این موضوع می‌پردازد و چنین ادعایی را طرح کرده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌أبی‌شیبة، ابوبکر (1409 ق)؛ المصنف؛ تحقیق: کمال یوسف الحوت؛ مدینه: مکتبة العلوم والحکم.
ابن‌الأثیر، عزالدین (١٤١٧ ق)؛ الکامل فی التاریخ؛ تحقیق: عمر عبد السلام تدمری، بیروت: دار الکتاب العربی.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (١٤٠١ ق)؛ تاریخ ابن‌خلدون: العِبَر و دیوان المبتدأ والخبر فی تاریخ العرب والبربر ومن عاصرهم من ذوی الشأن الأکبر؛ تحقیق: سهیل زکار؛ بیروت: دارالفکر.
ابن‌راهویة، إسحاق بن إبراهیم (1412 ق)؛ مسند إسحاق بن راهویه؛ تحقیق: عبدالغفور بن عبدالحق بلوشی؛ مدینه: مکتبة الإیمان.
ابن‌رسته، ابوعلی احمد بن عمر (١٨٩٢ م)؛ الأعلاق النفیسة؛ بیروت: دار صادر.
ابن‌سعد، محمد (1410 ق)؛ الطبقات الکبرى؛ بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌عبدالبر، ابوعمر یوسف بن عبدالله (١٤١٢ ق)؛ الاستیعاب فی معرفة الأصحاب؛ بیروت: دار الجیل.
ابن‌عبدربه، ابوعمر احمد بن محمد (١٤٠٤ ق)؛ العقد الفرید؛ بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابن‌عساکر، ابوالقاسم علی بن حسن (١٤١٥ ق)؛ تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الأماثل أو اجتاز بنواحیها من واردیها وأهلها؛ تحقیق: محب الدین العمروی؛ بیروت: دار الفکر.
ابن‌کثیر، أبوالفداء [بی‌تا]؛ البدایة والنهایة؛ القاهرة: مطبعة السعادة.
ابن‌هشام، الحمیری (١٣٨٣ ق)؛ سیرة النبویة؛ تحقیق: عبدالحمید محمد محیی‌الدین؛ مصر: مکتبة محمدعلی صبیح وأولاده.
اشعری، ابوالحسن (1980 م)؛ مقالات الإسلامیین واختلاف المصلین؛ فرانس شتاینر؛ آلمان: ویسبادن.
أصبهانی، أبونعیم (١٣٩٤ ق)؛ حلیة الأولیاء وطبقات الأصفیاء؛ مصر: مطبعة السعادة.
أفطسی طرابلسی، محمد بن محمد (١٤٢٥ ق)؛ المجموع اللفیف؛ بیروت: دار الغرب الإسلامی.
باعونی، محمد بن احمد (١٤١٦ ق)؛ جواهر المطالب فی مناقب الإمام علی(ع)؛ قم: مجمع إحیای فرهنگ اسلامی.
بلاذری، أحمد بن یحیى (١٩٥٦ م)؛ فتوح البلدان؛ تحقیق: صلاح الدین المنجد؛ قاهرة: مکتبة النهضة المصریة.
بیهقی، احمد بن حسین (1408 ق)؛ دلائل النبوة ومعرفة أحوال صاحب الشریعة؛ بیروت: دارالکتب العلمیة ودارالریان للتراث.
ثعلبی، احمد بن محمد (1422 ق)؛ الکشف والبیان عن تفسیر القرآن؛ بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
جلائی، قاسم و محمدحسن نادم (1401 ش)؛ «زمان و خاستگاه پیدایش تشیع؛ بررسی و نقد مدعای قفاری»؛ نشریه شیعه‌پژوهی، ش 22.
حسینی قزوینی، محمد (1434 ق)؛ نقد کتاب أصول مذهب الشیعه؛ قم: مؤسسه ولی‌عصر.
خطیب بغدادی، احمد بن علی (١٤١٧ ق)؛ تالی تلخیص المتشابه؛ ریاض: دار الصمیعی.
دینوری، ابن‌قتیبة (١٣٧١ ش)؛ الامامه و السیاسة؛ تحقیق: علی شیری؛ قم: شریف الرضی.
ذهبی، شمس‌الدین (١٣٨٢ ق)؛ میزان الاعتدال؛ بیروت: دار المعرفة.
_____________ (١٤٢٥ ق)؛ تذهیب تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ قاهره: الفاروق الحدیثة.
رئیسی، مصطفی (1397 ش)؛ «جایگاه و نقش عمار در تثبیت آموزه امامت شیعی در منابع فریقین با نگاهی به شبهه عبدالله بن سبأ»؛ رسالۀ دکتری، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
زکی‌زاده رنانی، علیرضا (1394 ش)؛ «جستاری درباره عبدالله بن سبأ»؛ فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ اسلام، ش 63.
سمهودی، علی بن أحمد (1426 ق)؛ وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفى؛ بیروت: دار الکتب العلمیة.
شبیری زنجانی، محمدجواد (1382 ش)؛ «تفسیر علی بن ابراهیم قمی»؛ در: دانشنامه جهان اسلام؛ تهران: بنیاد دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
شیبی، کامل مصطفی (1982 م)؛ الصلة بین التصوف و التشیع؛ بیروت: دار اندلس.
صفدی، صلاح‌الدین (١٤٢٠ ق)؛ الوافی بالوفیات؛ بیروت: دار إحیاء التراث.
طباطبایی، محمدکاظم (1393 ش)؛ «عبدالله بن سبأ آنچه بود و آنچه نبود»؛ حدیث حوزه، ش 8.
طبری، محمد بن جریر (1387 ق)؛ تاریخ طبری: تاریخ الرسل و الامم و الملوک؛ بیروت: دار المعارف.
طبری، محمد بن جریر(شیعی) (1415 ق)؛ المسترشد؛ تحقیق: احمد محمودی؛ قم: سلمان الفارسی.
طوسی،محمد بن حسن (1382 ش)؛ اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)؛ تحقیق: محمدتقی فاضل میبدی و دیگران؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
طهرانی، آقابزرگ (١٩٨٣ م)؛ الذریعة الی تصانیف الشیعة؛ بیروت: دار اضواء.
عاملی، جعفرمرتضى (1385 ش)؛ الصحیح من سیرة النبی الأعظم (ص)؛ قم: دار الحدیث.
عسکری، مرتضی (1417 ق)؛ عبدالله بن سبأ و اساطیر اخری؛ تهران: مجمع علمی اسلامی.
_____________ (1418 ق)؛ مع الدکتورعلی الوردی فی کتابه وعاظ السلاطین؛ قم: دانشگاه اصول الدین.
قفاری، ناصر (1415 ق)؛ اصول مذهب الشیعةالامامیةالاثناعشریة؛ عرض و نقد؛ قاهره: دار الخلفاء الراشدین.
قمی، علی بن إبراهیم (١٤٠٤ ق)؛ تفسیر على بن ابراهیم القمی؛ تصحیح: طیب موسوی جزائری؛ قم: مؤسسة دار الکتاب للطباعة والنشر.
مارکس، کارل (1377 ش)؛ دست‌نوشته‌های فلسفی اقتصادی 1844؛ ترجمه: حسن مرتضوی؛ تهران: آگه.
مجلسی، محمدباقر (١٤٠٣ ق)؛ بحار الأنوار؛ تحقیق: یحیى عابدی زنجانی و دیگران؛ بیروت: مؤسسة الوفاء.
مزی، یوسف (١٤١٣ ق)؛ تهذیب الکمال فی أسماء الرجال؛ بیروت: مؤسسة الرسالة.
مطهری، مرتضی (1378 ش)؛ یادداشت‏ها؛ تهران: صدرا.
_____________ (۱۳۹۶ ش)؛ نبرد حق و باطل؛ تهران: صدرا.
معصوم‌علی‌شاه، محمد (1383 ش)؛ طرائق الحقائق؛ تهران: سنایی.
موسوی‌مقدم محمد و دیگران (1393 ش)؛ «نقد محتوایی روایات تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی»؛ تفسیر اهل بیت نیمسال نامه تخصصی، س دوم، ش 2.
نوبختی، حسن بن موسى (١٤٠٤ ق)؛ فرق الشیعة؛ بیروت: دار الأضواء.
الوردی، علی (1995 م)؛ وعاظ السلاطین؛ ج دوم، بیروت: دار کوفان.
هلالی، سلمان رشید محمد (2021 م)؛ «لماذا تحول علی الوردی الی المذهب الزیدی؟»؛ بغداد: الحوار المتمدن، ش 7037.
یوسفی ظاهر، شرف‌الدین حسین (1397 ش)؛ «بررسی انتقادی مبانی انسان‌شناختی نظریه ماتریالیسم تاریخی»؛ معرفت فرهنگی اجتماعی، س 10، ش 1.

  • تاریخ دریافت 22 خرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 07 مهر 1402
  • تاریخ پذیرش 18 مهر 1402