هفت آسمان

هفت آسمان

بررسی نقدهای صوفیه بر نظریه وحدت وجودِ ابن‌عربی (نقد برداشت مشهور درباره انتساب وحدت وجود به جمهور صوفیان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
مدیر گروه علمی تصوف، پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی خاتم‌النبیین ص، قم، ایران
چکیده
یکی از برداشت‌های رایج اما نادرست درباره نظریه وحدت وجود ابن‌عربی، انتساب این دیدگاه به تمام صوفیان یا دست‌کم صوفیان سده هفتم قمری به بعد است. ابن‌عربی با طرح شبه‌فلسفی نظریۀ وحدت وجود، انشقاق و چندپارگی کم‌سابقه‌ای را بین مشایخ و سلاسل صوفیه پدید آورد که رابطه مستحکمِ مرید و مرادی را تحت شعاع قرار داد. در بسیاری از سلاسل، پیر طریقت این نظر را پذیرفت و آن را توحید صمدی قرآنی می‌دانست؛ اما مرید برخلاف نظر مرشد، این نظر را کفری آشکار می‌خواند. در طریقت‌های کبرویه، نعمت‌اللهیه، رفاعیه، چشتیه، سهروردیه، شاذلیه، کبرویه، نقشبندیه، قادریه و ... مشایخ سرشناسی به مخالفت با نظریه وحدت وجود و موجود ابن‌عربی و لوازم و نتایج آن برخاستند؛ تا جایی که حتی می‌توان گفت نظریه وحدت وجود و موجود ابن‌عربی در تصوف، دیدگاهی غیرمشهور است و نباید آن را به پای تمام صوفیان نوشت. جستار پیش‌رو با روش کتابخانه‌ای، به بازخوانی توحید در نگاه پیرانِ سلاسل صوفیه می‌پردازد؛ به این منظور به سراغ شاخص‌ترین رهبران هرکدام از این طریقت‌ها رفته است و نشان می‌دهد خیل عظیمی از رهبران و مشایخ مطرح صوفیه با نظریه وحدت وجود ابن‌عربی به مخالفت برخاسته‌اند یا آن را به دیدگاه‌های دیگری نظیر وحدت شهود باز می‌گرداندند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌سبعین، عبدالحق. (1428 هـ). رسائل ابن‌سبعین. تصحیح: احمد فرید المزیدى. چ 1. بیروت:. دارالکتب العلمیة.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. (1946 م). فصوص الحکم. قاهره: داراحیاء الکتب العربیه.
ابن عربی، محیی‌الدین. (1421 هـ). مجموعه رسائل ابن‌عربی. 3 ج. بیروت: دار‌المحجة البیضاء.
احمد، عزیز. (1367ش). تاریخ تفکر اسلامی در هند. ترجمه: محمدجعفر یاحقی و نقی لطفی. تهران: کیهان.
احمدی، میثم؛ و مهدی شریفیان. (1395 هـ.ش). «نقد و بررسی دیدگاه‌های ابن‌عربی از منظر شیخ احمد احسائی». پژوهش‌های ادب عرفانی. س 10. ش 2. پیاپی 31. ص 19-42.
اسفراینی، نورالدین. (1358 هـ.ش). کاشف الأسرار. چ 1. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامى دانشگاه مک‌گیل‏.
باقی بالله. (۱۹۶۷ م). کلیات باقی بالله. لاهور: چاپ ابوالحسن زید فاروقی نقشبندی و برهان احمد فاروقی.
تبادکانی، محمد. (1382 هـش). تسنیم المقربین. تهران: کتابخانه موزه و اسناد مجلس شوراى اسلامى ایران‏.
جامی، عبد الرحمن. (1858 م). نفحات الأنس. هند: مطبعه لیسى‏ کلکته.
حنفی، عبدالمنعم. (1992 م). الموسوعة الصوفیة. قاهره: دار الرشاد.
خاوری، اسدالله. (1362 هـ.ش). ذهبیه: تصوف علمی، آثار ادبی. چ 1. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
خویی، امین‌الشرعه. (1383 هـ.ش). میزان الصواب در شرح فصل الخطاب. تصحیح: خواجوی. تهران: مولی.
دهلوی، عبدالعزیز. (1904 م). فتاوی عزیزی. دهلی: چاپ مجتبی.
دهلوی، عبدالعزیز. (1960 م). ملفوظات شاه عبدالعزیز. پاکستان: [بی‌نا].
راز شیرازی، ابوالقاسم. (1352 هـ.ش). طباشیر الحکمة. شیراز: انتشارات خانقاه احمدی.
راز شیرازی، ابوالقاسم. [بی‌تا]. انهار جاریه. به همت احمد اردبیلی. شیراز: انتشارات خانقاه احمدی.
رضوی، اطهر عباس. (1380 هـ.ش). تاریخ تصوف در هند. ترجمه: منصور معتمدی. چ 1. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
رفاعی، احمد. (2002 م). حکم الامام الرفاعی. تحقیق: محمدحسنی مصطفی. حلب: [بی‌نا].
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1389 هـ.ش). دنباله جست‌وجو در تصوف ایران. تهران: امیرکبیر.
سرهندی، احمد الفاروقى. [بی‌تا]. المکتوبات. تصحیح: عبدالله احم الحنفى المصرى. چ 1. قاهره: مکتبة النیل.
سمنانی، علاء‌الدوله. (1362 هـ.ش). العروه لاهل الخلوه و الجلوه. مصحح: مایل هروی نجیب. تهران: مولی.
سمنانی، علاء‌الدوله. (1383 هـ.ش). مکتوبات (مصنفات فارسى سمنانى). تصحیح: نجیب مایل هروى. چ 2. تهران: علمى و فرهنگى‏.
سمنانی، علاء‌الدوله. (1385 هـ.ش). خمخانه وحدت (آثار و اشعار علاءالدوله سمنانی). تحقیق: عبدالرفیع حقیقت‏. تهران: کومش‏.
شاه نعمت‌الله ولى، نورالدین. (1380 هـ.ش). دیوان کامل حضرت شاه نعمت‌الله ولى. کرمان: خانقاه نعمت‌اللهى.
شعرانی، عبدالوهاب. (1418 هـ‏). الیواقیت و الجواهر فى بیان عقائد الأکابر. چ 1. بیروت: دار احیاء التراث العربى‏.
شعرانی، عبدالوهاب. (1991 م). الکوکب الشاهق فی الفرق بین المرید الصادق و غیر الصادق عربی. قاهره: دار المعارف.
شیروانی، زین‌العابدین. (1315 هـ.ش). بستان السیاحه. چ 1‏. تهران: چاپخانه احمدی‏.
صیادی، محمد ابوالهدی افندی. (1971 م). الطریقة الرفاعیة. تحقیق: احمد فرید المزیدی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
صیادی، محمد ابوالهدی افندی. [بی‌تا]. نور الانصاف فی کشف ظلمة الخلاف. [بی‌جا]: [بی‌نا].
عطار نیشابوی، فرید الدین محمد. (۱۹۰۵ م). تذکرة الأولیاء. تحقیق: رینولد نیکلسون. لیدن - هلند: مطبعه لیدن.
غزالی، محمد. (1416 هـ). مشکاة الانوار ( مجموعة رسائل الإمام الغزالى). چ 1‏. بیروت: دار الفکر.
فخری میلاپوری، عبدالقادر مهربان. (1959 م). اصل الاصول. مصحح: محمدیوسف عمری. مدرس: مدارس یونیورسیتی.
قشیری، ابوالقاسم. (1374 هـ.ش). الرسالة القشیریة. چ 1. تصحیح: عبدالحلیم محمود، محمود بن شریف‏. قم: بیدار.
قطب، عبدالله. (1384 هـ.ش). مکاتیب. چ 1. قم: انتشارات قائم آل‌محمد.
کاشانی، عبدالرزاق. (1370 هـ.ش). شرح فصوص الحکم. ج 1. چ 4. قم‏: بیدار.
کبودرآهنگی، محمدجعفر. (1377 هـ.ش). رسائل المجذوبیه. تصحیح: حامد ناجی. تهران: حقیقت.
کلاباذی، ابوبکر. (1933 م)‏. التعرف لمذهب التصوف. چ 1. مصر: مطبعة السعادة.
گنابادی، سلطان محمد. (1408 هـ)‏. تفسیر بیان السعادة فى مقامات العبادة. 4 ج. چ 2. بیروت: مؤسسة الأعلمى للمطبوعات‏.
گیسودراز، سیدمحمد. (1350 هـ). اسمار الاسرار. تصحیح: سیدعطا حسین صاحب. حیدرآباد دکن: چاپ سنگی.
گیسودراز، سیدمحمد. (1364 هـ). شرح زبدة الحقایق. تصحیح: عطاحسین صاحب. حیدرآباد دکن: چاپ سنگی.
گیلانی، عبدالقادر. (1412 هـ). السفینة القادریة. تصحیح: محمد سالم بواب‏. چ 1. بیروت:. دار الالباب‏.
گیلانی، عبدالقادر. (1426 هـ). الفتح الربانى و الفیض الرحمانى. چ 1‏. قاهرة: مکتبة الثقافة الدینیة.
لویزن، لئونارد. (1384 هـ.ش) میراث تصوف. ترجمه: مجدالدین کیوانی. تهران: نشر مرکز.
ماسینیون، لوئی. (2006 م). اخبار الحلاج. چ 1‏. دمشق‏: التکوین‏.
مایل هروی، نجیب. (1383 هـ.ش). این برگ‌های پیر. تهران: نی.
مجتبایی، فتح‌الله. (1399 هـ.ش). مدخل «احمد سرهندی»، در: دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
مستملی بخاری، اسماعیل. (1363 هـ.ش). شرح التعرف لمذهب التصوف. تصحیح: محمد روشن‏. چ 1. تهران: اساطیر.
مطهری، مرتضی. (1377 هـ.ش). مجموعه آثار شهید مطهرى. چ 8. تهران: صدرا.
مکی، ابوطالب. (1417 هـ).‏ قوت القلوب فى معاملة المحبوب. بیروت: دار الکتب العلمیة.
الموصلی الرفاعی، محمد سراج‌الدین بن احمد. (2022 م). ختام المسلک الاذفر. تحقیق: عمر احمد الراوی. [بی‌جا]: [بی‌نا].
نابلسی، عبدالغنى. (1425 هـ). السر المختبى فى ضریح ابن عربى (النور الأبهر). تصحیح: احمد فرید المزیدى‏. چ 1. قاهرة: مکتبة الثقافة الدینیة.
نابلسی، عبدالغنى. (1427 هـ‏). ‏إیضاح المقصود من معنى وحدة الوجود (إرشاد ذوى العقول). تصحیح: احمد فرید المزیدى‏. چ 1. قاهرة: دار الآثار الاسلامیة.
ناجی، حامد؛ و مرتضی کربلایی. (1395 هـ.ش). «سیدمحمد گیسودراز و نقد نظریه وحدت وجود ابن‌عربی». پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی. س 3. ش 5. ص 49-67.
نجم‌الدین کبری، ابوعبدالله احمد بن عمر (1368 هـ.ش). ترجمه فوائح الجمال. تصحیح: حسین حیدرخانى مشتاقعلى. ترجمه: محمدباقر ساعدى خراسانى‏. چ 1. تهران:. مروى.
نوربخش، سیدمحمد. رسالة الهدی. {الف} نسخه شماره 3702 .کتابخانه اسد افندی استانبول
نوربخش، سیدمحمد. رساله واردات. {ب} نسخه شماره 6/329.کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
هجویری، ابوالحسن. (1375 هـ.ش). کشف المحجوب. چ 4. تهران: طهوری.
همدانی، عین‌القضات. (1362 هـ.ش). نامه‌های عین القضات همدانی. به اهتمام علینقی منزوی، عفیف عسیران. چ 2. تهران: منوچهری.

  • تاریخ دریافت 18 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 06 خرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 06 تیر 1402