هفت آسمان

هفت آسمان

معرفی و بررسی قدیمی‌ترین نسخۀ خطی کتابخانه مسجد اعظم قم (الهیات شفا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
ژوهشگر مطالعات اسلامی، نسخه‌پژوه، دانش‌آموخته کارشناسی ارشد قرآن و حدیث، قم، ایران
چکیده
چند سال پس از افتتاح رسمی کتابخانه مسجد اعظم قم، بیشترین تعداد کتاب و نسخ خطی این مرکزرا مرحوم حاج محمد رمضانی - صاحب نشر کلاله خاور - تأمین کرد. امروزه این کتابخانه توسعه درخور یافته است و دارای بیش از پنج هزار نسخه خطی است و خدمات چشمگیری را به مخاطبان و پژوهشگران به طور حضوری و مجازی و البته با نام «کتابخانۀ آیت‌الله بروجردی» ارائه می‌دهد. با توجه به اهمیت کتابخانۀ مسجد اعظم قم و گنجینه نسخ خطی آن و نیز تعدد فهارسی که در طول پنج دهه برای این کتابخانه تدوین شده است؛ مناسب می‌نماید به ذخایر این مرکز به‌ویژه نسخه‌های خطی موجود در آن بیشتر پرداخته شود. از جمله اطلاعاتی که باید دربارۀ هر مرکز دارای نسخ خطی دانسته شود، احصا و معرفی نسخه‌های نفیس و متقدم آن مرکز است. با توجه به برخی نوشته‌ها و گفته‌ها، کهن‌ترین نسخۀ خطی کتابخانه آیت‌الله بروجردی، نسخه کتاب «الهیات شفای ابن‌سینا» با شماره 1391 است که فهرست‌نویسان گفته‌اند متعلق به قرن پنجم و ششم هجری قمری است. در پژوهش حاضر، مشخص شد دست‌کم حدود ده نوشته‌ و فهرست‌، به کهن‌ترین نسخه کتابخانۀ مسجد اعظم قم پرداخته‌اند که حدود نیمی از آنها، تاریخ نسخه را دارای ابهام دانسته‌اند یا تشکیک بر متقدم‌بودن نسخه نموده‌اند. همچنین پس از بررسی، روشن شد تاریخ کتابت این نسخه از «الهیات شفا»، مربوط به دوران صفویه و حدود قرن دهم به بعد است.
کلیدواژه‌ها

ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1388 هـ.ش). الالهیات از کتاب شفا. ترجمه: ابراهیم دادجو. تهران: امیرکبیر.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (قرن 10)، الهیات شفا، مخطوط به شماره 1391، قم: کتابخانه مسجد اعظم (در فهرست کتابخانه، تاریخ کتابت 503؟ درج شده است).
استادی، رضا. (1365 هـ.ش). ف‍ه‍رس‍ت ن‍س‍خ‍ه‌ه‍ای‌ خ‍طی‌ ک‍ت‍اب‍خ‍ان‍ه‌ م‍س‍ج‍د اع‍ظم‌ ق‍م‌. 1 ج. قم: چاپخانه سلمان فارسی.
استادی، رضا. (1380 هـ.ش) «کتابخانه مسجد اعظم، گذشته وحال، در مصاحبه با آیت‌الله استادی». پیام حوزه. ش ۳۱.
استادی، رضا؛ و همکاران. (1388 - 1389 هـ.ش). ف‍ه‍رس‍ت ن‍س‍خ‍ه‌ه‍ای‌ خ‍طی‌ ک‍ت‍اب‍خ‍ان‍ه‌ م‍س‍ج‍د اع‍ظم‌ ق‍م‌. 4 ج. قم: دفتر نشر برگزیده.
استادی، کاظم. (1403 هـ.ش). معرفی فهارس نسخ کتابخانه مسجد اعظم قم (آیت‌الله بروجردی). مخطوط. قم: کتابخانه حاج شیخ رضا استادی.
بی‌نام، ظاهراً دانش‌ آشتیانی. (1344 هـ.ش). «نفایس کتابخانه: قدیم‌ترین نسخه خطی». نشریه کتابخانه مسجد اعظم قم. ش 6. ص 100 - 111.
حسن‌زاده‌ مراغه‌ای، حسین. (1392 هـ.ش). [نمایه] فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مسجد اعظم قم. ج 5. فهارس و اعلام. قم: نجفی.
خلیلی، علی. (1380 هـ.ش). «صد نسخه نفیس». پیام حوزه. ش ۳۱.
دانش‌پژوه، محمدتقی. (1346 هـ.ش). «کتابخانه‌های قم؛ 3. کتابخانه مسجد اعظم». نشریه نسخه‌های خطی (دفتر 5). دانشگاه تهران. ص 399.
درایتی، مصطفی. (1389 هـ.ش). فهرستواره دست‌نوشت‌های ایران. تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
درایتی، مصطفی. (1391 هـ.ش). فهرستگان نسخه‌های خطی ایران. تهران: کتابخانه ملی.
راهنورد، اسماعیل؛ و فاطمه عرب‌شیبانی. (1396هـ.ش). کتابخانه آیت‌الله العظمی بروجردی در یک نگاه. قم: تولید و پخش کتاب ارزشمند.
قاسمی، سیدفرید. (1393 هـ.ش). مشاهیر کتابشناسی معاصر ایران 9: محمد رمضانی، 48 صفحه پالتویی، تهران: خانه کتاب.
گروهی از نویسندگان. (1379هـ.ش). ‏‫فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه مسجد اعظم قم. به کوشش: صادق حسن‌زاده و محمود طیار مراغی. مخطوط و منتشرنشده.
مقدس اصفهانی، محمد. (1340 هـ.ش). کتاب الاوائل. مصحح: سیدمحمدعلی روضاتی. اصفهان: حبل المتین.
مهدوی‌صفت، عبدالغنی. (1349 هـ.ش). دفتر کتب خطی با ترتیب حروف [معرفی حدود847 نسخه]. مخطوط. ش 4396. قم: کتابخانه مسجد اعظم.
مهدوی‌صفت، عبدالغنی. (1358 هـ.ش). کتب قفسه‌های حاج محمد رمضانی کلاله خاور. 181 صفحه. مخطوط. ش 4367. قم: کتابخانه مسجد اعظم.
 

  • تاریخ دریافت 11 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 13 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 13 خرداد 1404