هفت آسمان

هفت آسمان

طریقت‌های تصوف در قفقاز و تجزیه تحلیل سیستمی ـ ارتباطی جوامع چندفرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای زبان روسی از انستیتو دولتی زبان روسی پوشکین (مسکو)، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری فلسفه دین و دین‌پژوهی از انستیتوی فلسفه (وابسته به آکادمی علوم روسیه)، مسکو، روسیه
چکیده
نویسندگان مقاله حاضر با استناد بر جدیدترین شواهد تجربی درباره وضعیت کنونی سنّت تصوف اسلامی در شمال شرق قفقاز، مهم‌ترین مکاتب و گرایش‌های تصوف، جریان‌های تعامل و واگرایی طریقت‌های تصوف (از جمله با توجه به عامل فوق‌العاده بااهمیتِ قومیّت در این منطقه)، خاستگاه‌ها، ارزش‌ها و نفوذ معنوی مشترک طریقت‌ها و همچنین رابطه پیچیده و مبهم آنها با اسلام سیاسی را نشان می‌دهند. در این مقاله تأکید می‌شود نباید تصوف را مقابل اسلام سیاسی دانست؛ زیرا تصوف در شرایط اجتماعی و سیاسی مشخص، می‌تواند نقش مشابهی ایفا کند.
این پژوهش با استفاده از روش تجزیه تحلیل سیستمی ـ ارتباطی انجام شده که متمایز از ارتباطات سیاسی، قومی، مذهبی و ... است. مؤلفان مقاله‌، اَشکال محلی تصوف در جوامع چندفرهنگی، برتری آنها در عرف دینی منطقه، محتوای حقیقی، روش‌ها و اشکال مختلف ارتباطات قومی ـ دینی، مسائل مربوط به تعاملات سنت‌های مختلف تصوف با جریان‌های اسلامی دیگر از جمله بنیادگرایی اسلامی را مورد توجه قرار داده‌اند. بر اساس مطالعات انجام‌شده می‌توان نتیجه گرفت جریان‌های تحولات اجتماعی در شمال شرق قفقاز که بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی آغاز شده‌اند، احتمالاً وارد مرحله  نهایی شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عبداللایِف، احمدحاجی. (2015 م). حُسن خُلق صالحین. ماخاچ قلعه: دار الرساله.
آکایِف و. خ. (2003 م). «صوفی چچنی، بَمَّت گیرِی حاجی: زندگی و طریقت دینی». اخبار مؤسسات آموزش عالی (منطقه شمال قفقاز ـ علوم اجتماعی). ش 3. ص 39-33.
آکایِف و. خ. (2016 م). «شیخ کونتا حاجی کیشی‌یِف در فرهنگ دینی چچن‌ها: مراحل اصلی زندگی، ماهیت تعالیم و اهمیت آنها در عصر حاضر». اسلام در دنیای معاصر. شماره پیاپی 12. ش 1، 2016. ص 108-95.
آلباگاچییِوا م. س.ـ گ. (2017 م). اسلام در اینگوش: قوم‌نگاری و ابعاد سیاسی فرهنگی. سن‌پترزبورگ: موزه قوم‌نگاری و مردم‌شناسی آکادمی علوم روسیه.
علی‌اکبراف، ع. ک. (1994 م). احیای اسلام در قفقاز به شیوه نوین: خصوصیات، گرایشات و چشم‌اندازها. اسلام و مسائل مربوط به تعاملات میان تمدن‌ها. تصحیح: س. ح. کامیلِف و ای. م. سمیلیانسکایا. مسکو: انستیتو تمدن اسلامی.
علی‌اکبراف، ع. ک.؛ بابرُونیکاف و. آ.؛ و بوستاناف آ. ک. (2018 م). اسلام روسی: جستارهای تاریخ و فرهنگ. ویراستار: ع. ک. علی‌اکبراف. مسکو: انستیتو شرق‌شناسی آکادمی علوم روسیه.
باباتاف م. م. (2001 م). «نامه محمد مختار پارائولسکی به محمد، پسر علی ایاردانسکی (اُردُنی)، استاد علوم اسلامی در روستای کاراماخی منطقه بویناکسک». علما و دانشمندان، مخالف وهابیّت. ماخاچ قلعه: انتشارات کتاب داغستان. ص 83-59.
گاردلِفسکی و. آ. (1962 م). سید احمد داغستانی (گزیده آثار). ج 3. مسکو: ادبیات شرقی.
کودریافتسِف آ. و. (1994 م). اسلام در شمال قفقاز: فضای اسلامی در دوران پساشوروی (دین، سیاست و ایدئولوژی). مسکو: انستیتو شرق‌شناسی آکادمی علوم روسیه.
ماکاراف د. و. (2000 م). اسلام رسمی و غیررسمی در داغستان. مسکو: مرکز مطالعات تاریخی و سیاسی مقایسه‌ای.
مانتایِف آ. آ. (2003 م). وهابیّت و اوضاع سیاسی داغستان. رساله دکترای علوم سیاسی. مسکو: [بی‌نا].
خاساونِخ آ. آ. (2012 م). «زندگی‌نامه شیخ تاتار: محمدذاکر چیستاوی، در نسخ خطی عربی داغستان». نشریه دانشگاه دولتی تربیت معلم داغستان. ش 1. ص 81-78.
شیخ‌علییِف ش. ش. (2017 م). «اصلاح‌طلبی مسلمانان در داغستان (1930-1900)»، حکومت، دین و کلیسا در روسیه و خارج از آن. ش 3. ص 169-134.
شیخ‌علییِف ش. ش. (2007 م). «شاخه‌های تصوف نقشبندیه و شاذلیه در داغستان»، مجله اوراسیا. ش 3. ص 151-137.
شیخ‌علییِف ش. ش.؛ و ذاکیراف آ. د. (2016 م). «ارتباطات معنوی شیوخ صوفیه، زین‌الله رسولِف و سیف‌الله قاضی باشلاراف». مسائل شرق‌شناسی. ش 3. ص 40-35.
احمد بن محمد عبدالله. (2015 م). ریاض اخلاق الصالحین. ماخاچ قلعه: دارالرسالة (به زبان عربی).
حلمی داغستانی، ابن‌محمدحسن. (2006 م). تلخیص المعارف فی ترغیب محمد عارف. ترجمه به روسی: نصیراف ای. ر.، آتسایِف ع. س. مسکو: [بی‌نا]. 
قحی، حسن بن محمد. (1996 م). تلخیص المعارف فی ترغیب محمد عارف. دمشق: [بی‌نا]. (به عربی).
علی‌اکبروف، آ. (2003 م). «نشاط و نفوذ طریقت و تصوف در منطقه قفقاز. تصوف و طریقت در اسلام معاصر». تصوف و برادری در اسلام معاصر: تعادل دشوار عرفان و سیاست. ویراستار: ماریتا استپانیانتس. تورین: مرکز مطالعات تطبیقی دین ادواردو آنیلی. ص 161-180 (به ایتالیایی).
دامرل، د. (2001 م). «مکاشفه یک صوفی». خبرنامه مؤسسه بین‌المللی مطالعات اسلام در دنیای مدرن. ش 4 (پیاپی4).
شیخ‌الدینوف آ. ر.؛ و خالدوف آ. ب. (1997 م). «نسخ خطی آثار غزالی در داغستان». دستنویس‌های شرقی. ش 3(2).ص 30 ـ 18.
نقشبندی، محمدناظم عادل حقانی .(1994 م). اسرار عرفانی آخرالزمان. لس‌آلتوس، کانادا ـ شیکاگو، ای.ال: بنیاد اسلامی حقانی برای تازه مسلمانان.

  • تاریخ دریافت 22 اسفند 1401
  • تاریخ بازنگری 22 مرداد 1402
  • تاریخ پذیرش 24 شهریور 1402