هفت آسمان

هفت آسمان

بررسی تطبیقی جاهلیت در کافی و صحیح مسلم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
2 دانشیار پژوهشکده تاریخ و سیره اهل‌بیت(ع)، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران
چکیده
مفاهیم و آموزه‌های دینی و قرآنی در ارتباط با دوران جاهلی یکی از نقاط برجستۀ دین اسلام و مذاهب آن به ‌لحاظ تمایز با دیگر آموزه‌های دینی و مذهبی است؛ بنابراین پرداختن به علل، دلایل، راهکارها و پیامدهای جاهلیت یکی از دغدغه‌های اساسی عالمان و اسلام‌شناسان از صدر اسلام تا به امروز بوده است. برخی از عالمان و فقیهان درصدد طرح موضوع جاهلیت و پرداختن به آن برآمده‌اند که از جمله می‌توان به دو اثر کافی نگاشته کلینی از تشیع و صحیح مسلم اثر مشهور قشیری نیشابوری از اهل‌سنت اشاره کرد. بر مبنای رویکرد تطبیقی پژوهش حاضر، این پرسش مطرح است که وجه تمایز و تشابه رویکردهای مرتبط با جاهلیت در کافی و صحیح مسلم چه مواردی را دربر می‌گیرد؟ فرضیه این است که جاهلیت در آرای کلینی و قشیری نیشابوری، نتیجۀ روی‌گردانی از احکام و دستورات دینی و نادیده‌گرفتن نقش عالمان و رهبران دینی است؛ اما تفاوت دو دیدگاه آن است که جاهلیت در آرای کلینی در تقابل با علم [دین] و عقلانیت و در آرای قشیری نیشابوری در تقابل با دین معنا می‌دهد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد آرای فقیهان شیعی به دلیل درنظرگرفتن شرایط متحول جامعه، جاهلیت را در مصادیق آن جستجو می‌کند؛ اما در آرای اهل‌سنت و از جمله در صحیح مسلم، شرک و بدعت به‌مثابه جاهلیت دانسته شده است. عوامل متعددی از جمله خودبزرگ‌بینی، نبود علم (الهی) و احساس مستقل‌بودن از اراده خداوندی یا ایجاد شبهه و شک در مسلمات دینی به معنای جاهلیت است که هم در کافی و هم در صحیح مسلم نیازمند شناخت دقیق دین و شریعت و استمداد از عالمان و اسلام‌شناسان برای مقابله با آن هستیم. روش مقاله حاضر، توصیفی و استناد به دو اثر پیش‌گفته و به شیوه تطبیقی انجام شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
نهج‌البلاغه. (1385 هـ.ش). ترجمه: محمد دشتی. قم: انتشارات طیار.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1992 م). لسان العرب. بیروت: دار الاحیاء التراث ‌العربی.
بحرانی، سیدهاشم. (1416 هـ). البرهان فی التفسیر القرآن. تهران: بنیاد بعثت.
خوانساری، جمال‌الدین محمد. (1408 هـ). شرح غررالحکم و دررالکلم. ج 4. تهران: منشورات جامعه.
رازی، فخرالدین. (1420 هـ). التفسیر الکبیر. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412 هـ). المفردات فی غریب القرآن. تحقیق: صفوان عدنان داودی. بیروت: دار العلم الدار الشامیه.
زریاب خویی، عباس. (1370 هـ.ش). سیره رسول الله. تهران: انتشارات سروش.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. (1414 هـ). الملل و النحل. بیروت: نشر دار المعرفه.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1374 هـ.ش). تفسیر المیزان. ترجمه: سیدمحمدباقر موسوی همدانی. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
علی، جواد. (1993 م). المفصل فی تاریخ العرب قبل از الاسلام. بغداد: جامعه البغداد.
قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج. (1424 هـ). صحیح مسلم، به شرح نووی. تحقیق: محمد بن عیادی بن عبدالحلیم. قاهره: مکتبه الصفا.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 هـ). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
گودرزی، علی. (1388 هـ.ش). «جاهلیت در قرآن و تاریخ». فصلنامه میقات. ش 69. ص 74-50.
لک‌زایی، نجف. (1379 هـ.ش). «پیامبر اسلام (ص) و شیوۀ گذار از جامعه جاهلی به جامعه اسلامی». نشریه تاریخ اسلام. س 1. ش 1. ص 6 - 42.
مجلسی، محمدباقر. (1403 هـ). بحار الانوار. بیروت: انتشارات اسلامیه.
معلوف، لویس. (1374 هـ.ش). المنجد. قم: نشر بلاغت.
مکارم شیرازی، ناصر؛ و همکاران. (1381 هـ.ش). تفسیر نمونه. چ 20. تهران: دار الکتب الاسلامیه.

  • تاریخ دریافت 22 مهر 1402
  • تاریخ بازنگری 18 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 31 فروردین 1403