هفت آسمان

هفت آسمان

رویکردی روان‌شناختی به شخصیت‌پردازی مرغان و مراحل سلوک در منطق ‌الطیر عطّار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته دکتری رشته ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
داستان‌‌سرایی قدمتی به اندازه حیات فکری بشر دارد و طرح مسائل دینی، فلسفی، اخلاقی و اجتماعی و حتی روانی به‌ویژه در مقوله «بازگشت به خویشتن» در کهن‌ترین آثار اساطیری - داستانی مشاهده می‌شود. منطق ‌الطیر عطار نیشابوری (6 - 7 ق/ 12 - 13 م) با روایتی منظوم درباره سفر درونی گروهی از مرغان در طلب سیمرغ و گذر از هفت وادی سلوک، شاهکاری عرفانی به شمار می‌آید که مؤلفه‌های آن با دستاوردهای روان‌شناسی مدرن قابل تحلیل و تبیین است. درحقیقت پرندگان سالک برای رسیدن به «خودشکوفایی» و کمال، همان شاخصه‌های بنیادین دیدگاه‌های روان‌شناسان انسان‌گرا را در خود متبلور می‌کنند و مقام وحدت «سی‌مرغ» و «سیمرغ» تداعی‌کننده همان «کهن‌الگوی خویشتن» در نظریه یونگ است. این مقاله در پی بررسی و یافتن تناظرهای میان شخصیت‌پردازی و مراتب سفر معنوی مرغان در این داستان تمثیلی با دسته‌بندی الگوهای شخصیتی و فرایند کمال انسان‌ها در دیدگاه‌های روان‌شناسان برجسته‌ای چون کارل راجرز، آبراهام مزلو و گوستاو یونگ برآمده است که خود گویای پیوند میان ادبیات عرفانی و سلوک معنوی با دانش روان‌شناسی است.
کلیدواژه‌ها

بزرگ‌بیگدلی، سعید و احسان پورابریشم (1390 ش)؛ «نقد و تحلیل حکایت شیخ صنعان بر اساس نظریه فردیت یونگ»، فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناسی، س 7، ش 23.
بهره‌ور، مجید، محمدحسین نیکدار اصل و فرزانه محمدی (1394 ش)؛ «گونه‌شناسی شخصیت پرندگان در منطق‌الطیر عطار نیشابوری»؛ فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره‌شناسی، س 11، ش 41.
پورنامداریان، تقی (1375 ش)؛ رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی؛ تهران: علمی و فرهنگی.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1392 ش)؛ مقدمه بر منطق‌الطیر عطار؛ تهران: سخن.
شولتز، دوان و سیدنی الن شولتز (1379 ش)؛ نظریه‌های شخصیت؛ ترجمه: یحیی سیدمحمدی؛ تهران: مؤسسه نشر ویرایش.
شولتس، دو آن (1383 ش)؛ روان‌شناسی کمال؛ ترجمه: گیتی خوشدل؛ تهران: پیکان.
عابدی، محمود و تقی پورنامداریان (1395 ش)؛ تصحیح و توضیح بر منطق الطیر عطار نیشابوری؛ تهران: سمت.
عطار نیشابوری، فریدالدین (1395 ش)؛ منطق الطیر؛ به کوشش: محمود عابدی و تقی پورنامداریان؛ تهران: سمت.
فروزانفر، بدیع‌الزمان (1339-1340)؛ شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین عطار نیشابوری؛ تهران: انجمن آثار ملی.
فروم، اریک (1368 س)؛ انقلاب امید؛ ترجمه: مجید روشنگر؛ تهران: نشر مروارید.
محمدحسنی صغیری، زهرا (1395 ش)؛ «نقد و بررسی نمودهای خودشکوفایی در منطق الطیر عطار بر اساس نظریه راجرز»؛ مجله شعرپژوهی دانشگاه شیراز، س 8، ش 3.
نجفی، زهره، مهنوش مانی و مهرداد کلانتری (1394 ش)؛ «بررسی دیدگاه‌های روان‌شناختی عطار بر اساس مکتب انسان‌گرایی با رویکرد میان رشته‌ای»؛ فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای در علوم انسانی، دوره 7، ش 2.
یالوم، اروین د (1390 ش)؛ روان‌درمانی اگزیستانسیال؛ ترجمه: سپیده حبیب؛ تهران، نشر نی.
یونگ، کارل گوستاو (1382 ش)؛ روان‌شناسی و دین؛ ترجمه: فؤاد روحانی؛ تهران: علمی و فرهنگی.
___________ (1383 ش)؛ آیون، پژوهشی در پدیده‌شناسی «خویشتن»؛ ترجمه: پروین فرامرزی و فریدون فرامرزی؛ مشهد: شرکت به‌نشر (آستان قدس رضوی).
___________ (1389 الف)؛ انسان در جستجوی هویت خویشتن؛ ترجمه: محمود بهفروزی؛ تهران: جامی.
___________ (1389 ب)؛ انسان و سمبولهایش؛ ترجمه: محمود سلطانیه؛ تهران: جامی.
___________ (1390 ش)؛ چهار صورت مثالی؛ ترجمه: پروین فرامرزی؛ مشهد: شرکت به‌نشر (آستان قدس رضوی).
- Summermatter, Ayfer, (2016), “Attar of Nishapur’s Seven Valleys and the Stages of Humam Craving from a Psychological Perspective”, Spiritual Psychology and Couseling, 1(2), Turkey.

  • تاریخ دریافت 02 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 30 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 05 آذر 1402