کتاب شناسى دین پژوهى

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان


اشاره:

علاقه مندى به مطالعه و تحقیق عمومى درباره ادیان به قبل از میلاد بر مى گردد و هرودوس شاید نخستین کسى باشد که به این کار اقدام کرد. بعدها، در طى قرون وسطا، عالمان اسلامى به مطالعه و تحقیق درباره عقاید و اعمال پارسیان، یهودیان، مسیحیان و هندوان پرداختند. در قرن دوازدهم نیز برخى از غربیان به مطالعه درباره اسلام اقدام کردند و امکان ترجمه لاتین قرآن را فراهم آوردند. اما برخلاف سابقه تاریخى و طولانى علاقه مندى به ادیان، دین پژوهى رشته اى جدید است. مقصود ما از دین پژوهى در اینجا یک رشته تحصیلى مستقل آکادمیک است که از حدود 40 تا 50 سال پیش در دانشگاه هاى معتبر دنیا رسمیت یافته است. این رشته که از آن به Religious Studies تعبیر مى شود، با رشته الاهیات و علم کلام مرزبندى مشخصى دارد.

پیش از آنکه دین پژوهى به یک رشته مستقل تبدیل شود، چهره هاى سرشناسى دین را از منظرهاى متفاوت بررسى کردند. یکى از این چهره ها ویلیام جیمزِ عملگرا است. سخنرانى هاى سال 1903 و کتاب اصناف احوال دینى وى از مشهورترین منابع در این زمینه است که دین را از منظر روان شناختى ـ فلسفى بررسى کرده است و هنوز از مؤثرترین منابع و آثار محسوب مى شود. ماکس وبر از منظر اقتصادى به دین نگریست و کتاب اخلاق پروتستانتى و روح سرمایه دارى را نوشت که مشهورترین اثر وى است. امیل دورکیم نیز نقشى ماندگار به عنوان یکى از پدران جامعه شناسى دارد. وى نگرش هاى آیین هاى پروتستان و کاتولیک را تبیین کرد و مواضع و آموزه هاى آنها درباره خودکشى را در کتاب خودکشى مدنظر قرار داد. وى در سال 1912 ماندگارترین اثر خود درباره دین یعنى صور ابتدایى حیات دینى را نوشت.

در دهه 1960 و 1970، واژه Religious Studies رواج بیشترى یافت و علاقه مندى به این حوزه مطالعاتى دو چندان شد. دپارتمان هاى جدید ساخته شد و نشریات تأثیرگذارى درباره مطالعه ادیان انتشار یافت که براى نمونه مى توان به نشریه  ]Religious Studies and Religion=دین پژوهى و دین [اشاره کرد. نینیان اسمارت از دین پژوهان معروف معاصر در پیش گفتار کتاب  Approaches to the Study of Religion]=رویکردها در مطالعه دین [مى نویسد: «در جهان انگلیسى زبان دین پژوهى اساساً به دهه 1960 بر مى گردد، اگرچه پیش از این زمان، قلمروهاى مطالعاتى دیگر نظیر «ادیان تطبیقى»، «تاریخ ادیان»،« جامعه شناسى دین» و غیره وجود داشته است».

دین پژوهان موضوع مورد تحقیق خود را در بسترها و رشته هاى مختلف بررسى مى کنند و از منظرهاى مختلف به آن مى نگرند. دین پژوهى در قالب هاى علمى و آکادمیک متفاوتى صورت مى گیرد. از جمله مى توان به فلسفه دین، تاریخ ادیان، جامعه شناسى، روان شناسى، انسان شناسى، رویکردهاى ادبى و علمى اشاره کرد.

شناخت منابع در هر رشته تحقیقى و تحصیلى از مهم ترین امورى است که باید قبل از هر چیزى محقق یا دانشجوى آن رشته به آن نایل آید. نوشتار کوتاه حاضر تلاش دارد این مهم را در دین پژوهى یا به تعبیرى مطالعه ادیان انجام دهد. تقسیم بندى هاى موضوعى و زمانى منابع و ارائه توضیح مختصر درباره هر بخش و سپس بیان فهرست منابع اصلى و مهم، این نوشتار را خواندنى و مفید ساخته است.

 

منابع کلاسیک

نخستین مطالعات تحقیقى درباره دین به عنوان یک موضوع مستقل و متمایز، در فضا و شرایط باز مدرنیته غربى ـ میراث فلسفى نهضت روشنگرى، توجه متفکران غربى به دیگربودگى (Otherness) دینى، و بسترهاى سیاسى اجتماعى انقلاب هاى امریکا و فرانسه ـ رخ داده است. این شرایط فکرى، فرهنگى و سیاسى، به رویارویى با سنت هاى نهادى شده در باب معرفت و نهادهاى اجتماعى، به ویژه دین و مرجعیت دینى پرداخت.

نهادهاى دینى حاکم بر جوامع غربى و بسیارى از الاهیدانان مرتبط با آنها، بسیارى از چالش هاى نخستین مدرنیته را، به لحاظ فلسفى و سیاسى، رد کردند، اما در مقابل بودند الاهیدانانى که راه تعامل و گفتوگو با مدرنیته را در پیش گرفتند. آنها با نهضت روشنگرى به گفتوگو پرداختند و به فلاسفه این نهضت پاسخ دادند; تلاش کردند تا دیدگاههاى (الاهیاتى) درباره ثبات و حقیقت را با دیدگاه هاى تاریخى درباره تغییر و تحول آشتى دهند و در این راه تا آن جا پیش رفتند که دست به تحلیل تاریخى و متنى در مطالعه سنت هاى دینى زدند. از آن جا که ماهیت رابطه «واقعى» میان الهیات و مطالعات دینى تا به امروز محل نزاع عالمان دین باقى مانده است، توجه به این گفتوگوهاى اولیه الهیات با علوم انسانى و علوم اجتماعى، که هر چه بیشتر رو به تخصصى شدن مى رفتند، اهمیت دارد.

نزد بنیانگذاران تفکر جامعه شناختى، دلمشغولى عمده و شاید تنها دلمشغولى، جایگاه دین در گذار از جوامع سنتى به جوامع مدرن بود. جامعه شناسان هم به نقش دین در این گذار و هم به تأثیرى که این دگرگونى و گذار بر دین خواهد داشت، پرداختند. آنها دین را در نزاع میان سنت و مدرنیته، طرف شکست خورده مى دیدند. در واقع، این جامعه شناسانِ کلاسیک بودند که چارچوب مفهومى و روش شناختى یک قرن تحقیق درباره دین را پى ریزى کردند و اعلام داشتند که هر چه جامعه مدرن تر شود، دینى بودنش نیز تنزل پیدا مى کند.

کشف رویکرد روان شناختى به دین، فرد و تجربه دینى را در نقطه کانونى دین پژوهى قرار داد و این درست بر خلاف رویکردى بود که به بررسى نهادها و مناسک دینى مى پرداخت. عنصر بارز این جهت گیرى تحلیلى جدید، نزد بسیارى از نمایندگان رویکرد روان شناختى به دین، نقد صورت نهادى دیندارى و اقتدار دینى بود. برخى دین را به مثابه روان رنجورى جهانى پنداشتند، برخى دیگر ایده فایده مندى (اخلاقى) را، که دیندارى به مثابه معنویت مى تواند در زندگى فردى داشته باشد مطرح ساختند.

دلمشغولى هاى پدیدارشناسان در پیرامون سرشت تجربه دینى و امکان ارائه تعریف کلى از دین، به عنوان یک دسته از پدیده هاى  بسیار متفاوت، شکل گرفت. برخى از پدیدارشناسان، ساحت هاى اخلاقى و معنوى آنچه را به عنوان دین مى شناسیم، از هم تفکیک کردند; با این استدلال که عقیده به امر قدسى چیزى است که نمى توان به طور کامل از آن سر در آورد. برخى دیگر بود و نبود دین را بر اساس طبقه بندى دوگانه دورکیمى ــ مقدس و نامقدس ــ تعریف و تبیین نمودند.

مى توان ادعا کرد که دین پژوهى زمانى به یک قلمرو مطالعاتى مستقل تبدیل شد که محققان غربى، از یک سو، به بررسى و مطالعه تطبیقى رابطه میان نظام هاى مختلف اعتقادى و در سوى دیگر به متون، فرهنگ ها و بسترهاى اجتماعى و تاریخى این نظام هاى اعتقادى پرداختند یا، به قول برخى از محققان دین پژوه معاصر، دین پژوهى سرآغازش زمانى است که دین با جدا شدن از تمامیت زندگى اجتماعى به موضوع مستقلى براى مطالعه تبدیل شد.

 

منابع کلاسیک

efiL suoigileR eht fo smroF yratnemelE ehT.sserP eerF :kroY weN .

elimE ,miehkruD

5991 ]2191[

sgnitirW detceleS :yteicoS dna ytilaroM nO .halleB treboR yB .dE ..sserP ogacihC fo ytisrevinU :nodnoL dna ogacihC

3791

noigileR evitarapmoC fo snrettaP aksarbeN fo ytisrevinU :nlocniL ..sserP

aecriM ,edailE

6991 ]8591[

noigileR fo erutaN ehT :enaforP dna dercaS truocraH :kroY weN ..ecarB

9591

nruteR lanretE eht fo htyM :yrotsiH dna somsoC :kroY weN ..buP dnalraG

5891 ]959lc[

ytinaitsirhC fo ecnessE ehT.oC .buP rqgnU .F :kroY weN .

giwduL ,hcabreueF

7591 ]1481[

hguoB nedloG ehT.sserP s'nitraM tS :kroY weN .

.G semaJ ,rezarF

0991 ]0981[

noisullI nA fo erutuF ehT.notroN :kroY weN .

dnumgiS ,duerF

1691 ]7291[

stnetnocsiD sti dna noitaziliviC.snoitacilbuP revoD :kroY weN .

4991 ]9291[

nodnoL .msiehtonoM dna sesoM eht dna sserp htragoH ehT :,sisylana-ohcysp fo etutitsnI

9391

ecneicS weN tsriF ehT.sserP ytisrevinU egdirbmaC :egdirbmaC .

.atsittabmaiG ,ociV

2002 ]5271[

noigileR fo yhposolihP eht no serutceL .7281 fo serutceL ehT :.sserP ainrofilaC fo ytisrevinU .yelekreB

hcirdeirF ,legeH

8891 ]7281[

noigileR fo yrotsiH larutaN ehT :drofxO .revloC enyaW .A yb .dE ..sserP nodneralC

divaD ,emuH

6791 ]7571[

ecneirepxE suoigileR fo seiteiraV yrarbiL/skooB egatniV :kroY weN ..aciremA fo

mailliW ,semaJ

0991 ]2091[

 suoicsnocnU evitcelloC eht dna sepytehcrA( skroW detcelloC ehT1 traP ,9 .loV .gnuJ .G .C fo ytisrevinU notecnirP :JN ,notecnirP .).sserP

.G lraC ,gnuJ

8691 ]9591[

nosaeR eruP fo sdnuoB eht nihtiW noigileR :egdirbmaC ..sserP ytisrevinU egdirbmaC

leunammI ,tnaK

8991 ]3971[

noigileR nO.skooB nekcohcS :kroY weN .

dna ,lraK ,xraM

 slegnE hcirdeirF

4691

noigileR fo ecneicS eht ot noitcudortnI:kroY weN .

.sserP onrA

xaM .F ,relliiM

8791 ]0781[

tsaE eht fo skooB dercaS.sserP nozruC :dnomhciR .

 0002 ]4091-9781[

yloH ehtfo aedI ehT .yevraH .W nhol yb .snarT .)egilieH saD 7191( .sserP ytisrevinU drofxO ,drofliM .H :kroY weN ;nodnoL

hploduR ,ottO

3291

sresipseD derutluC sti ot sehceepS :noigileR nO :kroY weN ..sserP ytisrevinU egdirbmaC

 ,rehcamreielhcShcirdeirF

6991 ]9971[

sehcruhC naitsirhC eht fo gnihcaeT laicoS ehT :ogacihC ..sserP ogacihC fo ytisrevinU

tsnrE ,hcstleorT

1891 ]2191[

noitatsefinaM dna ecnessE ni noigileR reteP :AM ,retsecuolG ..htimS

 ,wueeL red naVsudrareG

7691

ytinaitsirhC si tahW.sserP ssertroF :aihpledalihP ?

hplodA ,kcanraH noV

6891 ]0091[

noigileR fo ygoloicoS.sserP ogacihC fo ytisrevinU :ogacihC .

mihcaoJ ,hcaW

4491

noigileR fo ydutS evitarapmoC ehT aibmuloC :kroY weN ..sserP ytisrevinU

8591

msilatipaC fo tiripS eht dna cihtE tnatsetorP ehT :selegnA soL ..]0391 noitalsnart hsilgnE ;5091-4091[ .oC .buP yrubxoR

xaM ,rebeW

2002

noigileR fo ygoloicoS ehT.sserP nocaeB :notsoB .

3991 ]2291[

 

منابع کلاسیک معاصر

پس از جنگ جهانى دوم، انسان شناسانِ دین به بررسى مناسک و اسطوره هاى جوامع سنتى و راه هایى که به واسطه آنها با زندگى و مرگ و زندگى روزمره رابطه برقرار مى ساختند، توجه نشان دادند. آنهابه مطالعه دین هاى دیگر مردمان از منظر استعمارىِ مردمِ «ابتدایى» و «ذهنیت جادویىِ» آنها (که به وسیله کسانى مانند فریزر انجام گرفت ) جانى دوباره بخشیدند. با وجود این، حاکمیت رویکردهاى کارکردگرا و ساختارگرا حاکى از تلاش براى بیرون کشیدن عناصر جهان شمول تجربه دینى (و فرهنگى) انسان بود. از نظر برخى از انسان شناسان، این الگوهاى جهان شمول تجربه انسانى، در «ساختارهایى منطقى» نهان بودند که مجموعه اى متنوع از بیان هاى اسطوره اى را برجسته ساختند; نزد برخى دیگر از انسان شناسان این برجسته سازى راه کار تحقیق قوم نگارى و نظریه پردازى درباره راه هایى بوده است که طى آنها جوامع; هم همکارى مى کردند و تجربه هاى محدود به آستانه احساس و تجربه آزادىِ خودشان را با توسل به مناسکى ساختن و قراردادن آنها در نمادها و نهادهایى که کارکرد زندگى اجتماعى را ممکن مى سازد، شکل مى دارند.

برخى صداهاى مخالف در انسان شناسى دین پس از جنگ، مدعى شدند که مطالعه انسان شناختى کارى علمى نیست و اصلى ترین کار این نوع تحقیق، ترجمه است. با وجود این، مشخصه این مطالعات، اشتیاق براى کالبدشکافى الگوهاى تعمیم پذیر در نقش دین در جوامع، به ویژه در محور دین ـ مناسک و اسطوره ها ـ در دگرگون سازى  و حفظ نظم اجتماعى است.

انسان شناسان در این اشتیاق براى جهان شمولىِ این مقولات و مسائل، با جامعه شناسان دین پس از جنگ جهانى  شریک بودند. اما تفاوت اصلى در تأکیدهاى شان بود : نزد انسان شناسان، موضوع اصلى جوامع سنتى و نزد جامعه شناسان موضوع اصلى جوامع مدرن بود. در نتیجه، در حالى که انسان شناسان خاستگاه و پویایى را در نقش ادیان در جوامع سنتى جستوجو مى کردند ، جامعه شناسان از افول اقتدار  و اعتبار دین و رابطه مشکل ساز میان آزادى، مسائل مربوط به معنا، اجتماع و نظم اجتماعى سخن به میان مى آوردند. الاهیدانان اغلب این ملاحظات را به پرسش هایى بر مى گردانند درباره این که دین به چه شیوه هایى مى تواند (و توانسته است) خود را چونان امرى محورى براى فرد و زندگى اجتماعى دوباره تثبیت کند و در عین حال، معناى فراخوانى اش به اخلاق را در دوره مدرن همچنان حفظ کند.

پس از دهه 1960 دین پژوهى به محدودیت هاى نظریه هاى اصلى و مهم  در بررسى واقعیات اجتماعى پى برد، اما مى توان گفت که در دوره دین پژوهى «کلاسیک معاصرِ» ، روایت هاى مهم و درک جهان شمول از بسیارى از مقولات تحلیلى بسیار دست نخورده باقى مانده است.

 

منابع

htaeD fo laineD ehT.sserP eerF :kroY weN .

tsenrE ,rekceB

3791

napaJ lairtsudnierP fo seulaV ehT ;noigileR awagukoT ,eocnelG .sserP eerF :LI

treboR ,halleB

7591

 nI ".noitulovE suoigileR" tfarC eht no syassE ;kroW tA stsigoloicoShcraeseRlaicoS fo pillihP yb .dE .]srehto dna[ halleB .N treboR ]yb[ .skooB cisaB :kroY weN .dnommaH .E

]4691[

 ".aciremA ni noigileR liviC" naciremA eht fo lanruoJ ,suladeDsecneicS dna strA fo ymedacA ni noigileR" deltitne eussi eht morf ,.12-1,1/69 ",aciremA

7691

noigileR fo yroehT lacigoloicoS a fo stnemelE :yponaC dercaS ehT ..yadelbuoD :YN ,ytiC nedraG

reteP ,regreB

7691

 lacigoloehT ni noitazinabrU dna noitaziraluceS :ytiC raluceS ehTevitcepsreP.nallimcaM :kroY weN .

yevraH ,xoC

5691

regnaD dna ytiruP.egdeltuoR :kroY weN dna nodnoL .

yraM ,salguoD

6691

noigileR reuN.sserP nodneralC :drofxO .

E.E ,drahctirP-snavE

6591

tluacuoF lehciM htiW ranimeS A :fleS eht fo seigolonhceT yb .dE . :tsrehmA .nottuH .H kcirtaP dna ,namtuG kcuH ,nitraM .H rehtuL.sserP sttesuhcassaM fo ytisrevinU

lehciM ,tluacuoF

8891

erutluC dna noigileR :kroY weN .etterraC ymereJ yb .dE ..egdeltuoR

9991

serutluC fo noitaterpretnI ehT.skooB cisaB :kroY weN .

croffilC ,ztreeG

3791

aisenodnI dna occoroM ni tnempoleveD suoigileR :devresbo malsI ..sserP ytisrevinU elaY :nevaH weN

8691

dniM egavaS ehT.sserP ogacihC fo ytisrevinU :ogacihC .

edualC ,ssuartS-iveL

6691

ygoloporhtnA larutcurtS.skooB cisaB :kroY weN .

369lc

akniD ehtfo noigileR ehT :ecneirepxE dna ytiniviD :drofxO ..sserP nodneralC

)erfdoG ,tdrahneiL

1691

 larebiltsoP a ni ygoloehT dna noigileR :enirtcoD fo erutaN ehTegA.sserP retsnimtseW :aihpledalihP .

.A egroeG ,kcebdniL

489lc

cificaP nretseW eht fo stuanogrA ,snos & egdeltuoR ,G :nodnoL ..dtL

walsinorB ,ikswonilaM

2291

noitaziraluceS fo yroehT lareneG A.woR & repraH :kroY weN .

civaD ,nitraM

9791

erutluC nretseW dna msiehtonoM lacidaR & repraH :kroY weN ..woR

drahciR .H ,rhubeiN

0691

noitanigamI dna ,evitarraN ,noigileR :dercaS eht gnirugiF yb .snarT . ssertroF :silopaenniM .ecallaW .1 kraM yb .dE .reualleP divaD.sserP

luaP ,rueociR

5991

livE fo msilobmyS ehT.woR & repraH :kroY weN .

7691

snoitidarT modsiW taerG ruO :snoigileR s'dlroW ehT naS ..repraH :ocsicnarF

notsuH ,htimS

1991 ]8591[

noigileR fo dnE dna gninaeM ehT.nallimcaM :kroY weN .

llewtnaC derfliW ,htimS

3691

acahtl ,slobmyS fo tseroF ehT.sserP ytisrevinU llenroC :YN .

rotciV ,renruT

7691

erutcurtsitnA dna erutcurtS :ssecorP lautiR ehT enidlA :ogacihC ..oC .buP

9691

 

دین پژوهى آن گونه که مى شناسیم

پرسش هایى که در تحقیقات سى سال اخیر در دین پژوهى مطرح شده، موجب نقد روایت هاى مهم و درک کلى از مقولاتى تحلیلى شده که مشخصه تفکر مدرن است. محققان در تلاشند تا آرمان هاى تجددگرایى را با نقدهاى پسا ـ تجددگرایى با توسل به سنجش جهان شمول بودن تجربه در مقابل نوعى دلمشغولى به خاص گرایى، آشتى دهند. نمونه هایى از این قلمروهاى دلمشغولى  عبارت است از نقدهاى فمنیستى و پسا ـ استعمارى و تأملى در روش شناسى دین پژوهى.

 

روش شناسى دین پژوهى

دین چیست؟ آیا اصلا مى توانیم آن را تعریف کنیم؟ اگر مى توانیم، چرا آن را به گونه اى خاص تعریف مى کنیم؟ آیا دین واقعاً چیزى نیست جز «واژه اى که محققان براى اهداف روشنفکرانه  خود آن را به وجود آورده اند؟» آیا مى توانیم دین را از فرهنگ تفکیک کنیم؟

رابطه میان دین و هویت جمعى چیست؟ رابطه میان تجویزى بودن  (Normativity) و عینى بودن (Objectivity) در دین پژوهى چیست؟ آیا الهیات در قلمرو دین پژوهى جاى مى گیرد؟ آیا رشد دیندارى (religiostity) در سرتاسر جهان ـ که در تضاد با انتظارات و پیش بینى هاى بسیارى از کلاسیک ها در مطالعات دین پژوهى است ـ مستلزم آن نیست که علاوه بر اقدام به سنجش انتقادى مقولات مفهومى در حوزه مطالعاتى خودمان، به نقد تصور اجتماعى کلى از روشنگرى اقدام کنیم که این قلمروى مطالعاتى بر آن بناشده است؟ از مطالعه بیشتر خیرخواهانه تا انتقادىِ آثار پیشینیان خودمان چه مى توانیم بیاموزیم؟

برهه کنونى در دین پژوهى با پرسش هاى زیادى مشخص شده است. با نویسندگانى مشخص شده است که در دین پژوهى، درباره دین پژوهى مى نویسند و به طرق مختلف درباره پرسش هایى درباره هدف و روش شناسى حوزه مطالعاتى خودشان تامل مى کنند. نزد برخى، این تحولِ بسیار متأخر در دین پژوهى، نشانه بلوغ و پختگى این حوزه مطالعاتى است و برخى دیگر این امر را نشانه بحران در دین پژوهى مى دانند.

 

منابع

noigileR.ytiloP ;drofxO .

 dna ,seuqcaJ ,adirreD.sde ,omittaV innaiG

8991

seidutS suoigileR fo ygoloedI ehT ytisrevinU drofxO :kroY weN ..sserP

yhtomiT ,dlaregztiF

0002

 suoigileR fo rammarG a sdrawoT :uruG eht gnidneherpmoCnoitpecreP.sserP ytisrevinU drofxO :drofxO .

leinaD ,dloG

8891

 nredoM :noigileR no gnitirW ni sisylanA dna scitehtseAsnoitanicsaF.sserP ainrofilaC fo ytisrevinU :yelekreB .

3002c

noigileR fo ecitcarP eht ni gnidaeR fo ecalP eht :gnidaeR suoigileR ..sserP ytisrevinU drofxO  :kroY weN

.J luaP ,shtiffirG

9991

ytitnedi dna ytirohtuA no snoitcelfeR lacitirC :noitazilanoitidarteD ..srehsilbuP llewkcalB :AM ,egdirbmaC

 ,hsaL ttocS ,luaP ,saleeH.sde ,sirroM luaP dna

6991

snoitanalpxE dna ,snoitinifeD ,snigirO ?noigileR si tahW :nedieL ..llirB

 ,.A samohT ,soluponidIsde ,nosliW .C nairB dna

8991

noigiler fo nigiro eht rof tseuq eht :emitmaerD fo hcraeS nI ..sserP ogacihC fo ytisrevinU :ogacihC

okomoT ,awazusaM

3991

 noigileR sireneG iuS no esruocsiD ehT :noigileR gnirutcafunaMaiglatsoN fo scitiloP eht dna.sserP ytisrevinU drofxO :kroY weN .

llessuR ,noehctuCcM

7991

 eht gnicneirepxeeR :snoigileR fo ecneicS a dna semaJ mailliWecneirepxE suoigileR fO seiteiraV ytisrevinU aibmuloC :kroY weN ..sserP

.de ,enyaW ,toofduorP

4002

nwotsenoJ ot nolybaB morf :noigileR gninigamI :ogacihC ..sserP ogacihC fo ytisrevinU

.Z nahtanoJ ,htimS

2891

snoigileR fo yrotsiH eht ni seidutS :yrotirreT toN sI paM :nedieL ..llirB

8791

lautiR ni yroehT drawoT :ecalP ekaT oT fo ytisrevinU :ogacihC ..sserP ogacihC

2991

 nI ".suoigileR ,snoigileR ,noigileR" suoigileR rof smreT lacitirCseidutS ogacihC fo ytisrevinU :ogacihC .rolyaT .C kraM yb .dE ..sserP

8991

 dna ,edailE aecriM ,melohcS mohsreG :noigileR retfa noigileRsonarE ta nibroC yrneH.sserP ytisrevinU notecnirP :notecnirP .

.M nevetS ,mortsressaW

9991

 

جنسیت و دین پژوهى

اگر چه پیشگامانى مانند الیزابت کیدى استنتون[1] از دیرزمان بر رویکردى فمینیستى به دین پاى فشرده بود، اما موج نخست تحقیق فمینیستى در مطالعات دین پژوهى شامل کسانى بود که با استفاده از دانشِ هرمنوتیکِ شک، به نقد متون مقدس پرداختند; مانند الیزابت شوسلر ـ فیورنتسا[2] ـ  و فیلیس تریبل.[3] آن کسانى که درگیر موج نخست تحقیقات فمینیستى بودند، در پى آن شدند تا مذکرگرایى[4] موجود در سنت هاى یهودى ـ مسیحى را بر ملا سازند و به استفاده از تجربه هاى زنان به مثابه ابزار هرمنوتیکى مشروعى اشاره کردند که مى تواند نقش تصحیح گرى در محققان بى بنیه در تحقیقات سنتى داشته باشد. آیا مطالعات دین از منظرِ ناآزموده محقق مذکر صورت پذیرفته است؟ آیا الگوهاى فمینیستىِ الوهیت در درون سنت هاى دینى تجویزى جاى دارد؟ آیا میان ساختارهاى تحلیلى گفتمان غالب روشنفکرى و مواضع و ساختارهاى خشونت در درون آن فرهنگ رابطه اى بر قرار است؟ در کدام روش، محقق را مى توان تجسم یافتهو جاى گرفته در تاریخ دانست؟

موج دوم نقادى فمینیستى در دهه 1980 در قالب الهیات زن گرا بیرون آمد که در کل، توجه اش را به سمت دلمشغولى هاى زنان افریقایى ـ امریکایى معطوف کرده بود. این جریان با طرح این انتقاد که موج نخست نهضت فمینیستى در سیطره افکار زنان سفیدپوست طبقه متوسط بود، به رویارویى با آن پرداخت. زن گرایى  (Womanism)با پرداختن به مسئله فشار و اجحاف بر زنان سیاه پوست سعى کرد تا دامنه انتقادات خود را گسترش دهد.

در همین اواخر، دلمشغولى هاى جنسیتى، موجب پیدایش حوزه اى از نظریه عجیب و غریب شد و این نظریه در تعامل با انتقاد پسا ـ استعمارى از دین پژوهى در تلاش است تا به بررسى ارتباط میان گفتمان روشنفکرى و خشونت و ستم بپردازد.

 

منابع

malsI ni redneG dna nemoW.sserP ytisrevinU elaY :nevaH weN .

alieL idemhA

2991

ytitnedI fo noisrevbuS eht dna msinimeF :elbuorT redneG weN ..egdeltuoR ;kroY

htiduJ ,reltuB

0991

redaeR A :noigileR ,redneG ,nemoW.evarglaP :kroY weN .

 dna ,htebazilE ,illetsaC ,namdoR .C dnomasoR.sde

1002

 suoigileR ni dna ymedacA eht ni tfihS mgidaraP a sdrawoT" nI ".seidutSymedacA eht ni hcraeseR tsinimeF fo tcapmI ehT , ytisrevinU anaidnI :notgnimoolB .mahnraF eitsirhC yb .dE .67-35.sserP

loraC ,tsirhC

789lc

rehtaF eht doG dnoyeB.sserP nocaeB ;notsoB .

yraM ,ylaD

3791

xeS dnoceS eht dna hcruhC ehT.woR & repraH :kroY weN .

8691

esruocsiD suoigileR dna ,msinimeF ,msilainoloctsoP :kroY weN ..egdeltuoR

 ,.E aruaL ,nosdlanoD.sde ,naL-iuP kowK dna

2002

elbiB eht fo noitaterpretnI tsinimeF lainoloctsoP ecilahC :siuoL tS ..sserP

.W asuM ,ebuD

0002

sseddoG eht fo egaugnaL ehT.woR & repraH :ocsicnarF naS .

ajrraM ,satubmiG

989lc

scihtE laicoS tsinimeF ni syassE :snoitcennoC eht gnikaM :notsoB ..sserP nocaeB

 ylreveB ,nosirraHgnudliW

5891

dlroW eht ni gnieB fo syaW tsinamoW :srethguaD s'ragaH weN ..sserP tsiluaP :kroY

anaiD ,seyaH

5991

msicitsyM naitsirhC dna redneG ,rewoP :kroY weN dna egdirbmaC ..sserP ytisrevinU egdirbmaC

ecarG ,neztnaJ

5991

 lacigoloehT tsinimeF a ni doG fo yretsyM eht :si ohW ehSevitcepsreP.daorssorC :kroY weN .

A htebazilE ,nosnhoJ

2991

redneG dna noigileR llewkcalB :AM ,egdirbmaC dna drofxO ..srehsilbuP

.de ,alusrU ,gniK

5991

redaeR a :ygoloehT tsinimeF :YK ,ellivsiuoL dna nodnoL ..sserP xonK nhoJ/retsnimtseW

.de ,nnA ,sedaoL

0991

 ni ytinaitsirhC no snoitcelfeR lacigoloehT :gniwonK dna gniraeH .acirfA.skooB sibrO :YN ,llonkyraM

abmA ycreM ,eyoyudO

6891

noigileR dna nemoW fo ymedacA naciremA :AP ,grubsrebmahC ..]TM ,aluossiM ,sserP sralohcS yb detubirtsid[ noigileR

 dna ,htiduJ ,woksalP.sde ,oremoR .A naoJ

4791

 drihT ni ygoloehT tsinimeF :snedraG 'srehtoM ruo gnitirehnIevitcepsreP dlroW.sserP retsnimtseW :ellivsiuoL .

 ,.la te .M ytteL ,llessuR.sde

8891

 .ygoloehT tsinimeF a drawoT :klaT-doG dna msixeS :notsoB.sserP nocaeB

 yramesoR ,rehtuRdrofdaR

389lc

 fo noitcurtsnoceR lacigoloehT tsinimeF a :reH fo yromem nI .snigirO naitsirhC.daorssorC :kroY weN

,azneroiF-relssuhcS

htebasilE

3891

 .sevitarraN lacilbiB fo sgnidaeR tsinimeF-yraretiL :rorreT fo stxeT.sserP ssertroF :aihpledalihP

sillyhP ,elbirT

4891

 ot dooF fo ecnacifingiS suoigileR ehT :tsaF yloH dna tsaeF yloH .nemoW laveideM fo ytisrevinU :selegnA soL dna yelekreB.sserP ainrofilaC

eniloraC ,munyB-reklaW

7891

 

پسا ـ استعمارگرایى

ادواردسعید در کتاب انتقادى Orientalism (شرق شناسى) تبیین هاى استعمارى اروپایى از دین را مورد انتقاد قرارداده و از چیزى به عنوان «موقعیت راهبردى»  (Strategic Location)به مثابه ترمیم کننده جاهایى که در بررسى هاى محقق غربى از قلم افتاده، سخن به میان مى آورد.

تحقیقات پسا ـ استعمارى اخیر بر نیاز به توصیف دین در قالب واژه هاى بومى تأکید دارد تا از این طریق بُعد فاعلیت آگاه «دیگر» را باز شناسد که پیش از این در دوره استعمارى شیىءواره معرفى شده بود.دو مفهوم تحلیلى محورى در این تلاش یکى مفهوم بومى بودن (indigeneity) و دیگرى مفهوم چندرگه گى (hybirdity) است. این مفاهیم به ترتیب با مکان و خود ـ مختارى در مقابل آوارگى و مهاجرت  سر و کار دارند. پسا ـ استعمارگرایى همچنان به تقابل خود با گونه هاى تحلیلى در نظریه جنسیت و پساتجددگرایى ادامه مى دهد.

 

منابع

noitazilabolG fo snoisnemiD larutluC :egraL ta ytinredoM ..sserP atosenniM fo ytisrevinU :silopaenniM

nujrA ,iarudappA

6991

 ni rewoP fo snosaeR dna enilpicsiD :noigileR fo seigolaeneGmalsI dna ytinaitsirhC.sserP ytisrevinU snikpoH snhoJ :eromitlaB .

lalaT ,dasA

3991

 lacirotsiH dna thguohT lainoloctsoP :eporuE gnizilaicnivorPecnereffiD.sserP ytisrevinU notecnirP :notecnirP .

hsepiD ,ytrabarkahC

0002

 ni noigileR evitarapmoC dna msilainoloC :smetsyS egavaS .acirfA nrehtuoS fo sserP ytisrevinU :nodnoL dna ellivsettolrahC.ainigriV

divaD ,retsedihC

6991

 .yhpargonhtE fo scitiloP dna sciteoP eht :erutluC gnitirW :yelekreB.sserP ainrofilaC fo ytisrevinU

 dna ,semaJ ,droffilC.sde ,sucraM .E egroeG

6891

 .noigileR fo noitcurtsnoC nretseW ehT snikpoH snhol :eromitlaB.sserP ytisrevinU

leinaD ,nossiubuD

3002

 .tcejbO sti sekaM ygoloporhtnA woH :rehtO eht dna emiT weN.sserP ytisrevinU aibmuloC :kroY

sennahoJ ,naibaF

3891

 eht dna aidnI ,yroehT lainoloC-tsoP :noigileR dna msilatneirO .tsaE citsyM.egdeltuoR :kroY weN

drahciR ,gniK

9991

 .egA nredoM eht ni yrotsiH suoigileR fo yrevocsiD ehT :notecnirP.sserP ytisrevinU notecnirP

snaH ,grebneppiK

1002

 .aL-irgnahS fo srenosirP.sserP ogacihC fo ytisrevinU :ogacihC

dlanoD ,zepoL

8991

 .tcejbuS tsinimeF eht dna laviveR cimalsI eht :yteiP fo scitiloP ehT.sserP ytisrevinU notecnirP :JN ,notecnirP

abaS ,doomhaM

5002

 .msilatneirO.niugneP :htrowsdnomraH

drawdE ,diaS

5991

 

حرکت به جلو

پرسش هایى که دین پژوهى را شکل داده اند و هنوز در شکل دهى مطالعات معاصر دین نقش دارند، خود نیز به طور هم زمان به توسط دلمشغولى ها چشم اندازهاى جهانى در دین پژوهى و با توجه به نوع چشم اندازى (پرسپکتیو) که در هر یک از کارهاى علمى وجود دارد، فردى شکل و قالب گرفته اند. دین پژوهان در پاسخ به مشکلاتى که تجدد گرایى و پساتجددگرایى پیش روى آنها قرار داده است ، مى کوشند تا به نوعى خودشناسى دست بزنند; یعنى سعى مى کنند دریابند که در کجا ایستاده اند و از کجا آمده اند و چه چیزى به تحقیقات و دانش آنها شکل مى دهد. آنها هم چنین برآنند تا توصیف و تحلیلى گرانسنگ ارائه کنند تا ثابت کنند که مطالعاتى که انجام مى دهند، بسیار پراهمیت است و خود به اهمیت آن ایمان دارند. محققان  در حال اثبات نیاز به «سنت زدایى»  (detraditionalization)از دین پژوهى اند، اما نمى خواهند از این رشته تاریخ زدایى کنند. (Braude 872:4002) آنها خوب مى دانند که هستى شناسى آنها چگونه مى تواند بر شکل دهى به نوع دین پژوهى آنها مؤثر باشد اما مى دانند که روشى که براى مطالعه دین در پیش گرفته اند، به خود دین ها نیز شکل و قالب مى دهد.

 

منابع

 .noitazilabolG dna noigileR egaS :skaO dnasuohT :nodnoL.snoitacilbuP

reteP ,reyeB

4991

 nI ".salceH luaP ot esnopseR" .noigileR fo ydutS eht fo erutuF ehT.llirB :nedieL .nosraeP iroL dna cilekaJ acivalS yb .dE

nnA ,eduarB

4002

 citamsirahC fo ygolonemonehP larutluC A :fleS dercaS ehT .gnilaeH.sserP ainrofilaC fo ytisrevinU :yelekreB

.1. samohT ,sadrosC

4991

 .htyM ni ygoloehT -6 scitiloP :redipS deilpmI ehT :kroY weN.sserP ytisrevinU aibmuloC

ydneW ,reginoD

8991

 tsrif-ytnewT eht rof seidutS suoigileR dna ygoloehT :htiaF fo sdleiF .yrutneC.sserP ytisrevinU egdirbmaC :egdirbmaC

 ,.la te .M divaD ,droF.sde

5002

 .ytisreviD suoigileR fo smelborP.srehsilbuP llewkcalB :AM ,nediaM

luaP ,shtiffirG

1002

 .nosaeR raluceS dnoyeB :yroehT laicoS dna ygoloehT :egdirbmaC.llewkcalB

nhoJ ,knabliM

1991

 .egA nredomtsoP eht ni noigileR evitarapmoC :sllewD llitS cigaM A.sserP ainrofilaC fo ytisrevinU :yelekreB

 dna ,yelrebmiK ,nottaP.sde ,yaR nimajneB

0002

 ynam fo emiT eht ni :scimanyD labolG dna scihtE lacigoloehT .sdlroW.srehsilbuP llewkcalB :AM ,nediaM

mailliW ,rekiewhcS

4002

 eht gnomA pihsecitnerppA fo riomeM a :wodahS s'yrecroS ni .regiN fo yahgnoS.sserP ogacihC fo ytisrevinU :ogacihC

 lyrehC dna ,luaP ,rellotSseklO

7891

 .ygoloehT rof adnegA weN a :erutluC fo seiroehT :silopaenniM.sserP ssertroF

nyrhtaK ,rennaT

7991

 .gnilaeH nacirfA fo noitaterpretnI weN a :lautiR gnicneirepxE.sserP ainavlysnneP fo ytisrevinU :aihpledalihP

 mailliW ,htidE ,renruT notelgniS ,ttegdolB ilediF dna ,anohaKawneB

2991

 

دشوارى ها ـ و نیز نیاز به ـ رویکردى به دین که (به لحاظ فلسفى) خود ـ شناس،[5](به لحاظ تاریخى) مطلع،[6] (به لحاظ جامعه شناختى) تفسیرى،[7] (و به لحاظ تحلیلى) تعمیم پذیر[8] باشد و نیز نیاز به آن، در بسیارى از زیرشاخه هاى مطالعه دین آشکار است. در این جا بر موضوعات: اخلاق دینى تطبیقى، مطالعات دین  و گفتوگو، مطالعات عرفى سازى و عرفى شدن، رویکردهاى تکاملى ـ روانشناختى و شناختارى به دین، و نیز نظریه هاى گزینشِ اقتصادى و عقلانى در باب دین متمرکز مى شویم.

 

اخلاق دینى تطبیقى

کار در اخلاق دینى تطبیقى، تیزترین پرسش هاى را درباره جهانِ اواخر مدرنیته ـ پرسش هایى درباره دین، پلورالیسم، آزادى، اقتدار، دمکراسى، و مسئولیت پذیرى مدنى ـ را مطرح مى کند. هم چنین موجب طرح مسئله مطالعه تطبیقى به صورت هایى پیچیده و قدرتمند مى شود.

 

منابع

 .evitcepsreP htiafretnI na :modeerF dna htiaF ;AM ,nediaM.llewkcalB

B divaD ,llerruB

4002

 .noitidarT dna yromeM ,ytivitcejbuS :fleS citecsA ehT ,egdirbmaC.sserP ytisrevinU egdirbmaC :kroY weN dna KU

nivaG ,doolF

4002

 .smreT hsiweJ ni ytinaitsirhC.sserP weivtseW :OC ,redluoB

 te avkiT ,yksneK-remyrF.sde ,.la

0002

 dna scihtE suoigileR evitarapmoC :scihtE labolG ni snoitarolpxE .eugolaiD suoigilerretnI.sserP weivtseW :odaroloC ,redluoB

 dna ,ecurB ,ellerG.sde ,ssiwT renmuS

8991

 .seutriV dna stniaS.sserP ainrofilaC fo ytisrevinU :yelkreB

 ,nottartS nhoJ ,yelwaH.de

7891

 .dohteM weN A :scihtE suoigileR evitarapmoC repraH :kroY weN.woR dna

 dna ,divaD ,elttiL.sde ,ssiwT .B renmuS

8791

 evitarapmoC ni seidutS weN :redrO lacihtE eht dna ynogomsoC .scihtE.sserP ogacihC fo ytisrevinU :ogacihC

 dna ,.W niboR ,nivoL.sde ,sdlonyeR .E knarF

5891

 .scihtE fo ydutS evitarapmoC eht ot ediuG cihpargoilbiB A.sserP ytisrevinU  egdirbmaC :egdirbmaC

 nhoJ ,salguoD ,regasnaM dna ,namraC detsiarB ,reyemsnegreuJ kraM.sde

1991

 .ecitcarP dna esruocsiD kroY weN fo tisrevinU etatS :YN ,ynablA.sserP

 dna ,knarF ,sdlonyeR.sde ,ycarT divaD

2991

 evitarapmoC eht ni syassE weN :nosaeR lacitcarP dna noigileR .snoigileR fo yhposolihP kroY weN fo ytisrevinU etatS :YN ,ynablA.sserP

4991

 

اجتماعات دینى جهانى: تفاوت، تعارض و گفتوگو

زیرشاخه اى که  به نقش دین در بحران هاى (اجتماعى) و خشونت مى پردازد، با ملاحظات فلسفى و عملى گفتوگوى بین ادیان گره خورده است وبه این ترتیب، بیانگر کاربست هاى مستقیمى است که دین پژوهى مى تواند براى  جهانى که در آن زندگى مى کنیم، داشته باشد. بیشتر این آثار در تلاشند تا به درک رابطه انتقادى میان جهان شمولى و خاص گرایى در ادیان و پیامدهاى این ارتباط براى تعارض  و گفتوگو، نایل آیند.

 

منابع

 dna ,ecneloiV ,noigileR :dercaS eht fo ecnelavibmA ehT .noitailicnoceR.dleifelttiL & namwoR :namhnaL

.R ttocS ,ybelppA

0002

 eht nwoD kaerB spleH nosaeR woH :doG naitsirhC ,doG udniH .snoigileR neewteb seiradnuoB.sserP ytisrevinU drofxO :kroY weN

sicnarF ,yenoolC

1002

 .noigileR fo stcA.egdeltuoR :kroY weN

seuqcaJ ,adirreD

2002

 .dercaS dna ecneloiV.ytisrevinU snikpoH snhoJ :eromitlaB

eneR ,drariG

7791

 ,snoigileR dlroW fo erutuF ehT :noddegamrA dna nedE neewteB .gnikamecaeP dna ,ecneloiV.sserP ytisrevinU drofxO :kroY weN

craM ,nipoG

0002

 eht ot ecaeP gnirB naC noigileR woH :ecaeP yloH ,raW yloH .tsaE elddiM.sserP ytisrevinU drofxO :kroY weN

2002

 .ecneloiV suoigileR fo esiR labolG ehT :doG fo dniM eht ni rorreT.sserP ainrofilaC fo ytisrevinU :yelekreB

.kraM ,reyemsnegreilI

0002

 dna ,scimonocE ,seitiloP gnikameR :etatS eht dna msilatnemadnuF .ecnatiliM,sserP ogacihC fo ytisrevinU ehT :ogacihC

 .F dna ,nitraM ,ytraM.sde ,ybelppA ttocS

3991

 .ecaeP dna ,scitiloP ,noigileR ytisrevinU emaD ertoN :emaD ertoN.sserP

.de ,.S yoreL ,renuoR

9991

 .msilarulP dna redneG ,ecitsuJ nO :smilsuM evissergorP :drofxO.dlrowenO

dimO ,ifaS

3002

 .msiehtonoMfo ycageL tneloiV ehT :niaC fo esruC ehT :ogacihC.sserP ogacihC fo ytisrevinU ehT

anigeR ,ztrawhcS

7991

 

عرفى سازى و عرفى شدن

بحث هاى معاصر درباره اعتبار و امکانات نظریه کلاسیک عرفى سازى  چندین لایه دارد: نخست آن که این مباحث پرده از نیاز به قرائتى انتقادى از مقولاتى برمى دارد که از همان آغاز در دین پژوهى مورد استفاده بوده است; ضمن آن که آنچه را به لحاظ تحلیلى مفید و به لحاظ تجربى نیز امتحان خود را پس داده، نگه مى دارد. دوم این که این مباحث پیش فرض هاى تجویزى نهضت روشنگرى درباره انگاره هاى اجتماعى، به ویژه عرفى شدن را، که در دین پژوهى معاصر جاى گرفته است، توضیح مى دهد. سوم این که این مباحث بیانگر اهمیت نظریه هاى عمومى در مطالعه ادیان است، در عین حال که ویژگى هاى تاریخى و جامعه شناختى چیزى را که به مطالعه آن مى پردازد، در نظر دارد.

 

منابع

 .ytinredoM ,malsI ,ytinaitsirhC :raluceS eht fo snoitamroF :drofnatS.sserP ytisrevinU drofnatS

lalaT ,dasA

3002

 dlroW dna noigileR tnegruseR :dlroW eht fo noitaziraluceseD ehT .scitiloP.oC .buP snamdreE .B.W :IM ,sdipaR dnarG

.de ,reteP ,regreB

9991

 .tseW eht ni noitaziraluceS :daeD si doG llewkcalB :AM ,nediaM.srehsilbuP

evetS ,ecurB

2002

 .dlroW nredoM eht ni snoigileR cilbuP ogacihC :ogacihC.sserP ytisrevinU

esoJ ,avonasaC

4991

 .dlroW eht fo tnemtnahcnesiD ehT ytisrevinU notecnirP :notecnirP.sserP

lecraM ,tehcuaG

7991

 .yromeM fo niahC a sa noigileR sregtuR :JN ,kciwsnurB weN.sserP ytisrevinU

eleinaD ,regeL-ueivreH

0002

 .ediwdlroW scitiloP dna noigileR :raluceS dna dercaS :egdirbmaC.sserP ytisrevinU egdirbmaC

 noR dna ,appiP ,sirroNtrahelgnI

4002

 ehT nI tcilfnoC dna ,stseretnI ,rewoP :noituloveR raluceS ehT .efiL cilbuP naciremA fO noitaziraluceS fo ytisrevinU :yelekreB.sserP ainrofilaC

.de ,naitsirhC ,htimS

3002

 .htiaF fo stcA ainrofilaC fo ytisrevinU :selegnA soL dna yelekreB.sserP

 dna ,yendoR ,kratSekniF regoR

0002

 

نظریه هاى گزینش عقلانى و گزینش اقتصادى در باب دین

جانبدارى کردن از رویکردهاى گزیشن عقلانى و اقتصادى به دین نه تنها بیانگر آن است که منطق بازار آزاد را مى توان براى درک برخى از پدیدهاى دینى به کار بست، بلکه از این نیز حاکى است که بینش هاى اقتصادى مى تواند هر پدیده اى  را تبیین کند. بنابراین، وقتى قواعد عرضه و تقاضا را در عرصه زندگى دینى به کار مى بندیم، پاسخ به این پرسش را که چرا دین در امریکایى که به لحاظ دینى ناهمگن است، هنوز زنده است اما در دیگر جوامع غربى چنین نیست، همین قواعد به ما مى دهد. حتى گفته شده است که انگیزه شهیدان نخستین مسیحى را مى توان انتخاب عقلانى آنها دانست  نه عملى که صورتى دینى یافته بود.

 

منابع

 ruo ni sresoL dna srenniW :0991-6771 ,aciremA fo gnihcruhC ehT .ymonocE suoigileR.sserP ytisrevinU sregtuR :lN ,kciwsnurB weN

 dna ,regoR ,ekniFkratS yendoR

2991

 .yroehT eciohC lanoitaR fo seigolohtaP elaY :nevaH weN.sserP ytisrevinU

 nal dna ,dlanoD ,neerG.sde ,oripahS

4991

 .ytinaitsirhC fo esiR ehT.snilloC-repraH :ocsicnarF naS

yendoR ,kratS

7991

 .tnemssessA dna yrammuS :noigileR dna yroehT eciohC lanoitaR.egdeltuoR

.A ecnerwaL ,gnuoY

699l

 

نظریه هاى تکاملى ـ روانشناختى و شناختارى دین

نظریه هاى تکاملى ـ روانشناختى و شناختارى در باب دین، با ترکیب تحولات پدید آمده در عرصه علوم معرفتى و روانشناسى با انسان شناسى مى کوشد تا جابه جایى، بقا و دگرگونى ادیان را توضیح دهد و دوام و تطبیق پذیرى دین به مثابه پدپده اى فرهنگى را تبیین کند. از این رو، هواداران این نظریه ها، براى درک فرهنگ بر شناخت فردى و تکامل آن تأکید دارند. در عین حال، آنها از اصرار غالب انسان شناختى بر تنوع و خصوصیت فرهنگى تجربه هاى دینى، خود را جدا نگه مى دارند.

 حرکت نظریه هاى تکاملى ـ روانشناختى و شناختارى دین به سمت چیزى که در تجربه هاى دینى جهان شمول است، بازگشتى نوستالوژیک به تلاش هاى نظرى مهم در انسان شناسى کلاسیک نیست. جهان شمولى در این جا یک فرض نیست، بلکه تحقق یافته است. همان گونه که نمایندگان این نظریه ها ابراز داشته اند، این خود دین نیست که موضوع نظریه است بلکه اندیشه هاى دینى است; این تکامل شناختارى است و نه حقیقیت تعالى بخش (یا متعال) که الگوهاى جهان شمول زندگى دینى را شکل مى دهد.

 

منابع

 .noigileR fo epacsdnaL yranoitulovE ehT :tsurT eW sdoG nI weN.sserP ytisrevinU drofxO :kroY

ttocS ,nartA

2002

 .thguohT suoigileR fo snigirO yranoitulovE ehT :denialpxE noigileR.skooB cisaB :kroY weN

lacsaP ,reyoB

2002

 .erutluC dna noitingoC gnitcennoC :noigileR gniknihteR :kroY weN.sserP ytisrevinU egdirbmaC

 dna ,samohT .E ,noswaLyeluaCcM treboR

0991

 .msilobmyS gniknihteR.sserP ytisrevinU egdirbmaC :kroY weN

leinaD ,rebrepS

5791