مطبوعات دینى

نوع مقاله: مقاله پژوهشی


یکم

زندگى انسان ها هیچ گاه فارغ از دغدغه هاى دینى نبوده و دین همواره نقشى تعیین کننده داشته است. دین از آن رو که با حیاتى ترین نیازها و گرایش هاى آدمى سروکار دارد، بدین منزلت والا نائل آمده است. از این روست که دانشوران و فرهیختگان نیز در پژوهش هاى خود هیچ گاه این قلمرو را از نظر دور نداشته اند. از عهد باستان تاکنون، کمتر اندیشمند فرزانه اى را مى شناسیم که در باب دین تحقیقى به دست نداده و اثرى برجاى ننهاده باشد. حتى کسانى که نگاه مثبتى به دین و کارکردهاى آن نداشته اند، نتوانسته اند بى اعتنا از کنار این مقوله بگذرند و کوشیده اند موضع خود را در قبال این موضوع تعیین و تبیین کنند.

مطالعات باستان شناختى و تاریخى نشان داده که حتى در جوامع ابتدایى نیز تلقّى هایى از دین و امر قدسى وجود داشته است. شمنیزم، آنیمیزم و اعتقاد به مانا، تابو، توتم و کاهنان همه جلوه هایى از ایمان مذهبى به حقایق ماورایى در جوامع ابتدایى اند. به مرور با پیشرفت تمدّنِ انسانى، برداشت هاى دینى نیز عمیق تر شده است، تا جایى که یکى از مؤلفه هاى سازنده اغلب تمدّن هاى شناخته شده را دین دانسته اند.

دین حتى در قرون جدید نیز پایگاه و جایگاه خود را از دست نداده است، و اگر احیاناً از سطح جامعه و ساحت قدرت و اقتدار سیاسى به زیر کشیده شده، در اعماق جان انسان ها به حیات خود ادامه داده است. با تکیه بر داده هاى عینى و یقینى مى توان با صراحت و قاطعیت گفت که در دهه هاى اخیر، دین و دیندارى در همه سطوح و لایه ها و در همه جوامع و مجامع بسیار فعال تر و پویاتر شده است. رونق پژوهش هاى دینى در اغلب مراکز دانشگاهى و تحقیقاتى بهترین گواه این حقیقت است.

 

دوم

دین پژوهى را به دلیل موضوع و متعلّقش باید از برترین پژوهش ها به شمار آورد. پژوهشى که جایگاه آدمى را درهستى ونگاه او را به مبدأ و منتهاى هستى بازمى شناساند و بایسته هاى اخلاقى و رفتارى را به او مى نمایاند، بدیهى است که بر فراز دیگر پژوهش ها قرار گیرد و مبنا و معنابخش و جهت دهنده دیگر کاوش ها و کوشش ها گردد.

با اذعان به این منزلت والا، سوگمندانه باید گفت که هنوز آن چنان که باید و شاید بدین قلمرو اهتمام لازم داده نشده، و اگر همّتى هم مصروف شده همراه با کاستى ها و ناراستى ها بوده است و گاهى نه تنها به دین خدمت نرسانده، که از منزلت آن فروکاسته است. امروزه به پژوهش هاى دینى نقدهایى بس جدّى و خردکننده وارد شده است، که نمى توان به سادگى از کنار آنها گذشت.

براى اعتلاى مطالعات دینى باید در مبانى حاکم بر آنها و نیز روش ها و سازوکارهاى تحقیق دینى به جدّ تجدیدنظر کرد. گذشته از این مبادى فلسفى و روش شناختى، یکى از ضعف هاى پاگرفته در کاوش هاى دینى در کشور ما، نبودِ مدیریت دین آشنا و زمانه شناس در این عرصه است. انجام کارهاى موازى و تکرارى، بى توجهى به اقتضائات و اولویت هاى زمانه و پاره اى از کاستى هاى موجود در محتوا و صورت، همه ناشى از فقدان چنین مدیریتى است. البته این مدیریت هرگز نباید در روند مطالعات و تحقیقات دخالت و اعمال نظر کند، اما مى تواند با نظارت دقیق، اطلاع رسانىِ روزآمد، ارائه خدمات تحقیق و توصیه هاى کارشناسى شده به پژوهشهاى دینى مدد رسانده، آنها را سامان مند کند.

از کنگره دین پژوهان، که به همّت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى تاکنون دو نشست آن برگزار شده است، انتظار مى رود که با کنار هم نشاندن مراکز و محققان دین پژوه بتواند زمینه ساز تحقق چنین مدیریّتى باشد، مدیریّتى برآمده از درون مجامع و اندیشمندان دین پژوه که دلمشغولى اصلى آن ساماندهى امر پژوهش دینى باشد.

سوم

امروزه مطبوعات بیش از هر زمان دیگرى نقش آفرین و اثرگذار شده اند. نفوذ چشمگیر رسانه هاى تصویرى نیز نتوانسته است از نقش و منزلت رسانه هاى مکتوب بکاهد. دقیقاً به همین جهت است که، به ویژه در دو دهه اخیر، پژوهشگران عرصه دین در کشور ما اقبال روزافزونى نسبت به این رسانه نشان داده اند و با انتشار مجلات و نشریات مختلف در زمینه هاى گوناگون دینى توانسته اند شکل دهنده جریانى در قلمرو مطبوعات باشند که ما امروزه از آن به مطبوعات دینى تعبیر مى کنیم.

با عنایت به اهمیت این گروه از مطبوعات، معاونت مطبوعاتى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، با همیارى اداره کلّ این وزارتخانه در استان قم، به برپایى جشنواره مطبوعات دینى همّت گماشته است. ضمن سپاس از این اهتمام و با آرزوى موفقیت براى این اقدام، بجاست یادآور شویم که مهم ترین مشکل فعلى مطبوعات دینى ما ناتوانى یا کم توفیقى در ایجاد ارتباط با مخاطبان و پایین بودن آمار خوانندگان واقعى آنهاست. اتکاى اغلب نشریات دینى بر منابع مالىِ تضمین شده و توزیع رایگان بخش قابل توجهى از شمارگان آنها بر این ناتوانى پوششى ضخیم نهاده و مایه غفلت از تلاش براى مخاطب یابى و جلب رضایت خوانندگان شده است.

به نظر مى رسد یکى از وظایف مبرم و فورى اصحاب مطبوعات دینى به دست آوردن آمار واقعى مخاطبان حقیقى اى است که بدون مشارکت هیچ نهاد یا مؤسسه واسطه اى، بابت این مطبوعه ها هزینه مى پردازند و پیگیر و پى جوى انتشار و دریافت آنها هستند. نتیجه این بررسى، که تا حدودى هم اکنون نیز قابل پیش بینى است، براى کسانى که دلسوز دین و اموال عمومى اند بسیار نگران کننده خواهد بود.

 

چهارم

به راستى چرا ما در جلب مخاطب آن چنان که شایسته است، موفق نیستیم؟ براى پاسخ گفتن به این پرسش گزینه هاى مختلفى پیش روى ماست: این که جامعه را گرفتار ضعف دینى وسست اعتقادى بدانیم؛یا نهادهاى مسئول را به اهمال و سستى در پشتیبانى از مطالعات و مطبوعات دینى متّهم کنیم؛ یا این که این قلمرو را فاقد جذابیت هاى کافى دانسته، به دلیل ناممکن بودن یا نادرست بودنِ به کارگیرى روش هاى ژورنالیستى و مخاطب پسند در آن، ظرفیت آن را براى رقابت با دیگر رسانه ها و مطبوعات ناچیز بشماریم، یا... .

چنین مى نماید که گزینه هایى از این قبیل حاوى نوعى فرافکنى باشد. این عوامل، حتى اگر واقعى و اثرگذار باشند، نمى توانند و نباید مانعى جدى در برابر پیشرفت نشریات دینى فراهم آورند. حتى در چنین شرایطى مى توان با نشان دادن زیبایى هاى دین، جان هاى تشنه و حتى انسان هاى سرخورده را به آستان دین و معنویت درآورد.

توجه به تفاوتى که در میزان مقبولیت میان مطبوعات دینى وجود دارد و این که برخى از آنها تا حدّ زیادى توانسته اند بر ذهن و دل مخاطبان خود اثر بگذارند، نشان مى دهد که در شناخت عوامل واقعى وضعیت فعلىِ اغلبِ مطبوعاتِ دینى باید در پى عواملى دیگر باشیم و نگاه انتقادى مان، بیش از توجه به بیرون، معطوف کاستى ها و سستى هاى خودمان باشد.

واقعیت آن است که مطبوعات دینى از ضعف هایى چون فروگذاشتن پرسش هاى واقعى و نیازهاى جدّى نسل امروز، عرضه پاسخ هاى ناموجّه یا ناکافى، بهره جستن از ادبیاتى نامطبوع یا نسخ شده، گستردگى قلمرو تحقیق و نگارش و تخصصى نبودن، نبودِ تنوع کافى در طرح اندیشه ها و آراى دین پژوهان مختلف، و ورود در گرایش ها و جهت گیرى هاى سیاسى و فکرىِ خاص رنج مى برد. در کنار این عوامل، باید به ضعف هاى شکلى در زمینه ویراستارى، طراحى و صفحه آرایى و نیز ناکارآمدى نظام توزیع این گروه از نشریات اشاره کرد. ضعف توزیع هم به معناى نرساندن این نشریات به مراکز فروش، و هم به معناى معرفى نکردن آنها به مخاطبان است. تفصیل و تحلیل این عوامل فرصتى دیگر مى طلبد. امید مى رود که جشنواره مطبوعات دینى بتواند در نشست هاى جنبى خود به واکاوى دقیق این موضوع پرداخته، توصیه هایى راهگشا و عملى به دست دهد.

سردبیر