آیین زرتشتی و دین شین‌تو

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

پژوهشگر مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب وابسته به دانشگاه ادیان و مذاهب

چکیده

دین زرتشتی دین ایرانیان باستان است که از حدود هزارة نخست پیش از میلاد در ایران رواج داشته و شین‌تو دین باستانی مردم ژاپن است که تاریخ آن به سدة هفتم قبل از میلاد می‌رسد. یافتن شباهت بین این دو دین که متعلق به دو محیط متفاوت با هزاران کیلومتر فاصله هستند، کاری بسیار دشوار است. گنچی کاتو سعی کرده است با نشان‌دادن شباهت‌هایی بین این دو دین، مطالب قابل بررسی مفیدی را برای مطالعات بیشتر به دیگران ارائه کند؛ مطالبی همچون شباهت اهوره‌مزدا با آماتراسواُمی‌کامی، گرایش به نیایش آتش در مراحل نخستین این دو دین، ثنویت، اهمیت دادن به پاکی در کُنه اعمال نه ظاهر آن، اعتقاد به مباحث اخلاقی چون راستی و پاک‌بودن نیت، و همچنین عمل‌گرا بودن هر دو دین. هرچند این مقاله سخنرانی بوده و فاقد ارجاع است، ولی به دلیل اهمیت مطالب مطرح‌شده که سرنخ‌های مهمی را برای مطالعات تطبیقی فراهم می‌کنند برگزیده شده است.

کلیدواژه‌ها


اگرچه بین آیین زرتشتی، دین نخستین ایرانیان، و شین‌تو، دین مردم ژاپن و برخاسته از سرزمین آنان، تفاوت‌های زیادی وجود دارد، اما دانشجویان علم ادیان نمی‌توانند شباهت‌های آشکار موجود بین این دو آیین را نادیده بگیرند؛ شباهت‌هایی که تشخیص و شناسایی آنها مدیون پیشرفت‌های سریع و چشمگیر علم ادیان در سال‌های اخیر است. در مسیر مطالعاتی ویژه‌ام درباره ادیان، شباهت‌های آشکاری از این نوع که
بدان اشاره خواهم کرد برایم محرز گشته است و اکنون این افتخار را پیدا کرده‌ام که آنها را هم‌زمان با شرکت در جشن هفتادمین سالروز تولد محقق دانشمند پارسی مشرق‌زمین و روحانی گرامی و برجسته زرتشتی، دستور کورستجی اراچجی پاوری، ارائه کنم.

اول، دین زرتشت و شین‌تو به آن دسته از ادیان تعلق دارند که محققان آنها را ادیان زنده می‌نامند. به عبارت دیگر، هر دوی این آیین‌ها عملاً زنده‌اند ـ یعنی مانند ادیان روم و یونان باستان و یا بابلیان و مصریان باستان، مرده به شمار نمی‌آیند. این دو آیین که درون‌مایة این مقاله را شکل می‌دهند، همانند مسیحیت و اسلام، هنوز با شور و حرارت به حیات خود ادامه می‌دهند. البته کاملاً حیرت‌انگیز است که برخی شرق‌شناسان غربی به اشتباه یکی از آنها یعنی شین‌تو را مرده و ازمیان‌رفته در نظر گرفته‌اند و آن را صرفاً موضوعی جالب برای تحقیقات باستان‌شناسی می‌دانند.

دوم، احتمال بسیار دارد که اهوره، خدای برتر زرتشتیان، از نظر خاستگاه، با اجسام درخشان آسمانی که خورشید مهم‌ترین آنهاست، در ارتباط باشد. به همین نسبت شین‌تو در صورت‌های اصیل خودش (همچون پرستش طبیعت یا طبیعت‌گرایی) عموماً عنصری که به‌ویژه صورت خورشیدپرستی داشته باشد را به همراه دارد. یکی از جنبه‌های آماتراسواُمی‌کامی[i] ــ که از مهم‌ترین خدایان معبد شین‌تو است ــ داشتن ماهیت خورشیدی است؛ در عین حال پرستش این الهه طبق اسناد مربوط به پرستش و عبادت نزد پیشینیان، در گذشته نیز صورت می‌گرفته است. پس هم آیین زرتشتی و هم شین‌تو دین مبتنی بر نور را ترویج داده‌اند؛ اولی به صورت مادی و دیگری در قالب‌های اخلاقی و معنوی. هر دو دین در مرحله نخستین خود (که تا اندازة زیادی با
طبیعت آمیخته بودند) و هنگام توسعه و گسترش بعدی‌شان، صورتی از نیایش آتش
یا آتش‌پرستی را در خود داشتند. ایزدان مشخصی در ایران باستان همچون آتر
(Atar / سنسکریت اگنی=Agni) و در ژاپن قدیم همچون کاگاتسوچی[ii] (خدای نورانی) یا هوموسوبی[iii] (تولید‌کننده‌ آتش) وجود داشتند که همگی منشأ تمام‌عیار آتش بودند. همچنین گفتنی است که یک خانوادة ویژة روحانی در استان ایزومو[iv] زندگی می‌کنند که آتش مقدس را از زمان‌های گذشتة نامعلوم تا به حال حفظ کرده و در طول نسل‌های بی‌شمار با نگهداری و مواظبت دقیق، آن را روشن نگه داشته‌اند.

سوم، جنبه ثنویتی مشهور دین زرتشتی که خود را در اهوره‌مزدا و اهریمن یا به شکل بسیار قدیمی‌تر، آتر و اژی‌دهاک، نشان می‌دهد، با شین‌توی آغازین مطابقت دارد، جایی که اوُنابی[v] اعظم یا خدای بزرگ درستکاری و اوماگاتسوهی[vi] اعظم یا خدای بزرگ شر آشکارا در برابر یکدیگر قرار می‌گیرند. موتوئوری (Motoori) یکی از بزرگ‌ترین مفسران متن تاریخی کهن ژاپنی، یعنی کوجیکی (Kojiki)، در سدة هجدهم اظهار می‌دارد که حتی آماتراسو اُمی‌کامی، ایزدبانوی برتر خورشید، باید از خشونت دهشت‌آور خدای شر سوسانو‌ئو[vii] ــ چیزی جز ظهور اوماگاتسوهی در شکلی خاص نیست ــ گریخته باشد.

چهارم، اگرچه ادیان ایران و ژاپن هر دو در آغاز به شکل آیین‌های آمیخته با طبیعت بودند، اما هیچ‌یک از آنها مدت زیادی در این سطح پایین از عقاید باقی نماندند و همواره روندی از «تکامل خلاقانه» را پیمودند؛ در ایران اهوره‌مزدا، داناترین و درستکارترین موجود و خدای پندار، گفتار و کردار نیک تلقی شد و در ژاپن نیز ایزدبانوی خورشید، آماتراسو امی‌کامی، در فرآیند طولانی تکامل خویش در جامه‌ای کاملاً اخلاقی و معنوی متبلور گردید.

از یک سو، در دین زرتشتی پاکی قلب انسان بسیار ارزشمندتر از رفتار بیرونی اوست، چراکه [در اوستا آمده است]: «خودت را پاک گردان، ای انسان درستکار هر انسانی در این جهان دون می‌تواند خودش را پاک گرداند، یعنی خودش را با پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک پاک گرداند» (یسن 4: 41)؛ از سوی دیگر، در دین ژاپنی نیز فضایل مشابهی چون راستگویی، درستکاری یا درستی و صداقت که اغلب به‌جای یکدیگر به کار می‌روند، بسیار مورد تأکید هستند؛ برای نمونه، روحانی معاصر شین‌تو، کامو‌نُریکیو (Kamo-Norikiyo)، بیان می‌کند: «عبادت خداوند، اگر با هدایایی که با پولی ناعادلانه به دست آمده است همراه باشد، پذیرفته نمی‌شود. خداوند را درستکارانه عبادت کنید و او از اینکه به خواسته‌های شما گوش دهد، خوشحال می‌شود. نادان کسی است که نابردبارانه و بدون پیمودن مسیر درستکاری درصدد کسب حمایت خداوند است» (شین‌تو اودن فوتسو جُشو). در کتاب شین‌تو‌ـ‌گُبوشو (Shinto-gobusho) که احتمالاً در قرن سیزدهم نوشته شده، آمده است: «برای به‌دست آوردن رحمت خداوند، عبادت بسیار مهم است، و درستکاری از جمله خصلت‌های بنیادین فردی است که از حمایت پنهان خداوند بهره‌مند است. اگرچه خورشید و ماه دائماً بر حول چهار گوشه جهان می‌چرخند و هر گوشه کره زمین را روشن می‌کنند، اما آنها همواره بر سر درستکاران می‌تابند». در کتاب دیگری نیز آمده است: «انجام کار نیک یعنی پاک بودن؛ انجام کار پلید یعنی ناپاک بودن. خدایان از اعمال پلید متنفرند، چراکه این اعمال ناپاک‌اند». ساکا شیبوتسو ــ سالک متدین و فرزانة سدة چهاردهم معبد ایزدبانوی خورشید، آماتراسوامی‌کامی، در شهر ایسه[viii] ــ نیز پاکی درون یا پاکی دل را همسان مورد تأکید قرار داده است، این‌گونه که می‌گوید: «این رسم اختصاصی ماست که نه هدیه‌ای برای ایزدبانوی خورشید در ایسه ببریم و نه همانند بوداییان تسبیحی با خود حمل کنیم. خلاصه هیچ چیز خاصی به همراه نداریم که بدین‌وسیله سعی در جلب نظر آن ایزدبانو داشته باشیم. این معنای واقعیِ پاکی باطنی است. شستن خود با آب دریا و پاک‌شدن از پلیدی جسمانی به معنای پاکی ظاهری است. پاکی ذهن و تن باعث می‌شود که روحمان با خدا یکی شود بدین‌سان خداوند در انسان تحقق می‌یابد، در اینجا هیچ آرزوی برآورده‌نشده‌ای باقی نمی‌ماند و نیازی به تمنا و عبادت بیشتر ایزدبانو نیست. این معنای واقعی و خاص عبادت آماتراسو ‌امی‌کامی است. هنگامی که این‌گونه توسط راهب شین‌توی معبد ایسه آگاه شدم، احساس شادی پرهیزکارانه‌ای مرا فراگرفت و اشک قدردانی و سپاس ریختم» (دای جینگو‌سانکِیکی / Daijingū-sankeiki). دیدگاه شین‌تو در باب تأکید بر پاکی درونی انسان، قرابتی روحانی با این توصیه دین زرتشتی دارد که «ثروت‌های جهان مادی را به قیمت از دست دادن جهان معنوی به دست نیاورید؛ زیرا کسی که جهان معنوی را به منظور دست‌یابی به ثروت‌های جهان مادی نادیده می‌گیرد نه به نور آسمانی دست خواهد یافت و نه به بهشت اهوره‌مزدا» (یاداشت‌های طهمورث
3: 90) در اینجا اهمیت اخلاقی، و نه مادی، پاکی را می‌بینیم، که در کنار زندگی، بزرگ‌ترین نیکی را برای انسان به ارمغان می‌آورد؛ گویا دین شین‌تو نیز به‌وضوح همان چیزی را می‌گوید که دین زرتشتی بیان کرده است. البته هر دو دین در مرحله بدوی خود فقط بر وظیفة پاکی مادی یا جنبة جسمانی پاکی تأکید داشتند؛ مانند پاکی بدن از آلودگی، از عادت ماهانه، زایمان و تماس با میّت که برای دین زرتشت و شین‌تو بزرگ‌ترین منابع ناپاکی به حساب می‌آمدند.

بنابراین هم در شین‌تو و هم در دین زرتشت، این عقیدة اخلاقی آشکار است که هر جا درستکاری و صداقت، یا خلوص و شرافت وجود داشته باشد، دین نیز در آنجا وجود دارد؛ پاکی درون و پاکی دل راه جاودانگی است، در حالی که شرارت و امیال پلید، یا اعمال و کردار بد، به نابودی فرد یا به دوزخ می‌انجامد. هر دو دین تعلیم می‌دهند که پرهیزگاری تنها مونسی است که ما را در هنگام مرگ همراهی می‌کند. همچنین در دین زرتشتی، توصیف نمادین و شاعرانه‌ای از پل داوری داریم که عبور راحت از آن فقط برای کسانی میسر است که در زندگی متدین بوده‌اند؛ پس از این، ملاقات با سه دوشیزة زیبای آسمانی فرامی‌رسد که هر یک از آنها تمثیل و تشخیص همان اندیشه نیک، گفتار نیک و یا کردار نیکی است که باعث رستگاری می‌شوند.

امپراتور می‌جی (1852-1912م) راهب اعظم دین شین‌تو و رهبر ملی محترم مردم ژاپن شعر زیر را نوشته است:

با خدای نادیدنی

که همة امور نهان را می‌نگرد

در سکوت،

چیزی از زمین خاکی همراه است

[به نام] دل انسان پاک

 

دین زرتشتی در لحنی مشابه، تعلیم می‌دهد که «من به‌واسطة راستی‌ام او را
که اهوره‌مزدا است ــ سرور اندیشه‌ها، گفتارها و کردارهای نیک ــ آشکارا می‌بینم» (یسن 45: 8).

آمده است که زرتشت یک بار به عروس‌ها و دامادها تذکر داد که «همدیگر را از راه راستی دوست بدارید؛ چراکه تنها راه خوشبختی این است» (یسن53: 5). می‌توان گفت زندگی شادمانه‌ای که از آن صحبت به میان آمد چیزی جز تحقق بهشت در این جهان خاکی یا تحقق «سلطنت راستی» نیست؛ حکومتی که بنا بر سوتره‌های بودایی، استقرار آن در زمین از نظر اخلاقی امکان‌پذیر است و هدف نهایی فرزانه هندی، بودا گئوتمه، بوده است. یوفوکوکی ــ که واتاری‌‌‌نبویوشی (Watarai-Nobuyoshi) راهب شین‌توی معبد ایسه در قرن هفدهم آن را نوشته است ــ نیز این حقیقت را این‌گونه بیان می‌کند: «شین‌تو چیست؟ به نظرم، شین‌تو در زندگی روزمرة هر کسی به‌طور کامل تحقق می‌یابد، چنین انسانی می‌تواند حاکم مهربانی باشد که با نیکوکاری بر مردمش حکومت می‌کند، یا بنده‌ای که وظایفش را در قبال صاحبش همواره انجام می‌دهد، یا پدر و پسری که بر پایة محبت، پیوند حقیقی را با یکدیگر برقرار ساخته‌اند؛ تمام اینها مفاهیم شین‌تو را نشان می‌دهند. هنگامی که رابطه بین شوهر و همسر و برادران و دوستان با یکدیگر بر پایه اصول بنیادین شین‌تو باشد، باعث شادمانی می‌شود. و انسان درمی‌یابد که چطور شین‌تو خود را در هر چیزی آشکار می‌کند، از بزرگ‌ترین کارهایی که یک فرد انجام می‌دهد تا هر حرکت انگشت یا هر قدمی که برمی‌دارد».

پنجم، با توجه به آنچه هم‌اکنون خواندیم، دین زرتشت و شین‌تو هر دو تأکید ویژه‌ای بر اخلاقیات روزمره انسان‌ها دارند، و طبق سخن این دو، بدون آن امور اخلاقی هیچ دینی وجود نخواهد داشت. مبانی زرتشتی و شین‌تو، دین را امری عملی می‌دانند و آن را امری نظری به شمار نمی‌آورند. دینْ حاصل خیال‌پردازی یک نهان‌بین، مرتاضی که دنیا را فرو نهاده، و یا عزلت‌نشینی که از زندگی پر جنب‌و‌جوش بشری خسته شده باشد نیست. بالعکس، چیزی است که جوهر خود را همواره در کارهای مختلف انسان نشان می‌دهد و همیشه در تلاش فراوان است تا مأموریت اصیل خود را برای تحقق اخلاص در زمین به انجام رساند. پس، بنا بر دین زرتشتی «آن که دانه می‌کارد راستی می‌کارد؛ او دین مزدا را گسترش و غنا می‌بخشد» (وندیداد 3: 31)، «او که بچه دارد بسیار بالاتر است از آن که بچه ندارد» (وندیداد 4: 47). «آن که غذا نمی‌خورد توانایی انجام کار سنگین مقدس را ندارد. به من عطا کن... فرزندی هوشیار، یاری‌رسان، پرتوان، پارسا، باهوش... مانند قهرمانی قوی و شجاع، فرزندی که خانواده، خانه، سرزمین، شهر، کشور و دینم را تقویت کند» (یسنای 52: 5) و بنابراین، دین زرتشتی بیان می‌کند که کار یک کشاورز صرفه‌جو هم اگر با ایمان کامل و در هماهنگی با روح واقعی دین اهوره‌مزدا انجام گیرد چنان است که گویی در همین لحظه و همین‌جا بر روی زمین دین حقیقی تحقق یافته است. شین‌تو نیز همین درس را آموزش می‌دهد و نمونة این آموزه را می‌توان در متن یوفوکوکی مشاهده کرد.

امپراتور ژاپن، می‌جی، در سال 1908 فرمانی شاهانه صادر کرد که مشتمل بر آموزه‌های اخلاقی بود و مردم را از کوتاهی در وظایفشان برحذر می‌داشت. او می‌ترسید پیروزی چشمگیر ارتش ژاپن بر نیروهای روسی در منچوری در سال 1905، باعث تنبلی ژاپنی‌ها در حفظ نظام اخلاقی‌شان شود، چنان‌که مثال‌های پرشماری در تاریخ جهان وجود دارد که قوای پیروز، پس از جنگ، تن به آسایش و بی‌قیدی سپردند:

کشور ما هنوز فرصت کافی برای بهبودی اثرات جنگ اخیر را نداشته است. ما در جنبه‌های مختلف مدیریتی به توسعه و پیشرفت نیازمندیم. پس، همگی ما، اعم از ضعیف و قوی، باید با یک هدف، وظایفمان را صادقانه دنبال کنیم، در گردآوری و مدیریت اموالمان دقیق و کوشا باشیم، ایمان استوار را حفظ کنیم، درستکار بمانیم، زندگی ساده و صادقانه داشته باشیم، از خودنمایی بپرهیزیم و به واقعیت پای‌بند باشیم، و یکدیگر را از کاهلی و سهل‌انگاری برحذر داریم و خود را برای کار و تلاش مداوم آماده کنیم.

 

به نظرم روح این فرمان با اخلاقیات دین زرتشتی که در گفته‌های زیر بیان شده یکی است: «آن که، دانه، گیاه و میوه بیشتری می‌کارد، او باعث رشد دین مزدایی می‌شود» (یسن 4: 29) «کننده کارهای نیک به‌واسطه راستی درونی‌اش شکوفا می‌شود» (یسن 34: 3).

 



[i]. Amaterasu–Omikami؛ در لغت «خدای درخشندة برتر آسمانی»؛ در تداول عام، بانوی خورشید و کامی اصلی در یزدانگانِ بومی ژاپنی، بانوخدایی که به اشکال مختلف از اتحاد ایزاناگی و ایزانامی از چشم چپ پدرش یا از آینه‌ای که در دست چپ او بوده آفریده شد. او که می‌تواند خود به خود تولیدمثل کند پس از این کارها، زمانی که به زمین منتقل شد کامی اصلی گردید.

[ii]. خدای آتش در ژاپن. ایزانامی، الهة خالق، به او زندگی می‌بخشد. ایزانامی زمانی که دیگر نیروهای طبیعی از جمله بادها، کوه‌ها و درختان را می‌آفریند این کامی [خدا] را نیز می‌آفریند. کاگاتسوچی هم خدای آتش و هم آتش مادی است. ژاپنیان از این کامی بسیار می‌ترسند؛ زیرا زمانی که بادهای شدید می‌وزند آتش‌خانه‌هایشان را ویران می‌کنند به همین دلیل روحانیان طی مراسمی آنها را خشنود می‌سازند.

[iii]. Homusubi؛ خدای آتش است و نام دیگر خدای Hinokami است.

[iv]. Izumo؛ قلمرو طایفة قدرتمندی که مخالف خاندان امپراتوری بودند؛ معبد ایزومو خانة خدای اُکونینوشی بازماندة سوسانوئو است.

[v]. Ōnaobi؛ نامی است که از ترکیب O به معنی بزرگی و Nao به معنای اصلاح‌کننده و بازسازی‌کننده تشکیل شده است و عده‌ای آن را نام دیگر Omagatsuhi می‌دانند و آن را کامی بزرگ عدالت ترجمه می‌کنند. او کامی‌ای است که سرنوشت بد را به نیک تبدیل می‌کند.

[vi]. magatsuhiŌ؛ روح مصیبت بزرگ یا دیو اهریمن در ژاپن است و مردم باید همواره از آن دوری‌کنند.

[vii]. Susano-o؛ خدای باد، برادر کوچک الاهة آفتاب، آماتراسو، است. در افسانه آمده است که او را به ایزومو تبعید کردند و آنجا قهرمان محلی شد و بازماندگانش سرزمین‌های خود را به خاندان امپراتوری بخشیدند.

[viii]. هر شهر و روستایی در ژاپن یک معبد نگهبان (جینجا) از آن خویش دارد؛ اما در میان همة آنها معبد بزرگ ایسه قدس‌الاقداس معابد شین‌تو بوده است. برای هر ژاپنی، زیارت ایسه (مشهور به ایسه مائیری)، دست‌کم یک بار در طول عمر، تکلیف مذهبی مهمی است. این معبد در حول و حوش سال 300 میلادی تأسیس شد.

 

برای مطالعة بیشتر

اوستا

Genchi Kato (1935), What is Shintō?, Maruzen Company.

_________ (1971), A Study of Shinto, Curzon Press.

_________ and Nihon Yunesuko Kokunai Linkai (1988), A Historical Study of the Religious development of Shintō, Greenwood Press.

Motonori Ono (1961), Shinto: the Kami Way, Bridgeway Press.