نگرش عارفانه به قرآن: داستان خضر و موسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دستیار آموزشی دانشگاه ملون و استاد همکار مطالعات اسلامی در کالج سارا لورنس، پژوهشگر حوزه تصوف، تفسیر قرآن، اسلام و رسانه.

2 دانشجوی دکتری عرفان اسلامی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی.

چکیده

دوره کلاسیک اسلامی (10-15 م./ 4-9 ه.ق.) دوره‌ای است که در آن تأثیرگذارترین تفاسیر قرآن نگاشته شد. نوشته‌ پیشِ رو، ترجمه دومین فصل از بخش دوم کتاب تفاسیر عرفانی قرآن در دوره اسلام کلاسیک است. نویسنده در این کتاب به مشارکت و نقش بی‌بدیل متصوفه در تفسیر قرآن می‌پردازد. این کتاب با بررسی چند پیش‌فرض تفسیری کلیدی متصوفه آغاز می‌شود، که عبارت است از: فهم آنها از طبیعت چندبنیانی و مبهم نص قرآن، نقشی که روش‌های معنوی و عقلانی در کسب معرفت این معانی ایفا می‌کنند و ذات همواره متغیر نفس انسان که طالب چنین معرفتی است. دومین بخش پژوهش، تحلیل و مقایسه زمینه‌ها و روش‌های چندین تفسیر مختلف در داستان قرآنی موسی و خضر، چهره مریم (مریم مقدس) و آیه نور است. اهمیت این کتاب از آن‌رو است که نخستین پژوهش جامع درباره مشارکت صوفیان در نوع تفاسیر قرآن است و گزینش و ترجمه این فصول سه‌گانه، به دلیل روشن کردن روش‌های عملی تفسیری و چگونگی تطبیق نگرش‌های صوفیان با آیات قرآنی است. 

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم (1391). ترجمه: سید محمدرضا صفوی (بر اساس تفسیر المیزان)، قم: دفتر نشر معارف، چاپ دهم.

ابن سینا، ابو علی الحسین (1968). فی اثبات النبوة، ویراسته: مایکل ای. مارمورا، بیروت: دار النهار للنشر.

ابن‌سینا، ابو علی الحسین (1958-1959). الاشارات و التنبیهات، تهران: مطبعة الحیدریه.

روزبهان بقلی، ابو محمد بن ابونصر (1898). عرائس البیان فی حقایق القرآن، لکنهو: بی‌نا.

انواتی، جی. سی. (1950). مؤلفات ابن سینا، قاهره: دار المعارف.

ثعالبی، ابن اسحاق احمد بن محمد ابراهیم (؟195). قصص الانبیا: مسمی ‌بالعرائس المجالس، مصر: مکتبة الجمهوریة العربیة.

رازی، محمد بن عمر فخر الدین (1980). التفسیر الکبیر، بیروت: بی‌نا.

سلمی، عبد الرحمن محمد بن الحسین (2001). حقائق التفسیر، ویراسته: سید عمران، بیروت: دار الکتب العلمیه.

سلمی، عبدالرحمن محمد بن الحسین (1986). زیادات حقائق التفسیر (تفسیر فرعی)، ویراسته: گرهارد باورینگ، بیروت: دار المشرق.

طبری، ابوجعفر (1954-1957). جامع البیان عن تأویل آی القرآن، مصر: مصطفی البابی الحلبی.

عاصی، حسن (1983). التفسیر القرآنی و اللغة الصوفیة فی فلسفة ابن سینا، بیروت: المؤسسات الجامعیه للدراسات و النشر و التازی.

غزالی، ابوحامد محمد (بی‌تا). الرسالة اللدنیة، قاهره: بی‌نا.

غزالی، ابوحامد محمد (1983). فیصل التفرقه بین الاسلام و الزندقه، دار البیضاء: دار النشر المغربیه.

قرطبی، محمد بن احمد عبدالله انصاری (1980). الجامع لاحکام القرآن والمبین لما تضمن من السنة و آیات الفرقان، بیروت: دار الکتب العربی.

قرطبی، محمد بن احمد عبدالله انصاری (1988). فهارس الجامع لاحکام القرآن، بیروت: دار الکتب العلمیه.

قشیری، ابوالقاسم (1968-1971). لطائف الاشارات، قاهره: دار الکتب العربی.

کاشانی، عبدالرزاق (1968). تأویلات، بیروت: دار الیقظة العربیة.

میبدی، رشید الدین (1982-1983). کشف الاسرار و عدة الابرار، ویراسته: ع. الف. تهران: حکمت و امیرکبیر.

نیشابوری، نعیم‌ الدین (1962-1970). غرائب القرآن و رغائب الفرقان، ویراسته: ابراهیم عطوه عواد، قاهره: مصطفی البابی الحلبی.

 Afnan, S. M. (1958). Avicenna: His Life and Works, London: George Allen and Unwin.

Al-Qushayrī (1992). Principles of Sufism, trans. B. von Schlegell, Berkeley, CA: Mizan Press.

Chodkiewicz, M. (1993). An Ocean without Shore: Ibn Arabi, the Book, and the Law, Albany, NY: SUNY Press.

Corbin, H. (1969). Creative Imagination in the Sufism of Ibn Arabi, trans. R. Manheim Princeton, NJ: Princeton University Press.

Davidson, H. A. (1992). Alfarabi, Avicenna, and Averroes, on Intellect: their Cosmologies, Theories of the Active Intellect, and Theories of Human Intellect, Oxford: Oxford University Press.

Ernst, C. (1997). The Shambala Guide to Sufism, Boston, MA: Shambhala.

Heath, P. (1992). Allegory and Philosophy in Avicenna (Ibn Sina): with a Translation of the Book of the Prophet Muhammad's Ascent to Heaven, Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Ibn Sina, Abu Ali al-Husayn (1963). “Avicenna: On the Proof of Prophecies and the Interpretation of the Prophet’s Symbols and Metaphors.” Trans. Michael E. Marmura, Medieval Political Philosophy: A Sourcebook, Eds. Ralph Lerner and Mushin Mahdi, Ithaca, NY: Cornell University Press, pp. 112–21.

Kashani, Abd al-Razzaq al- (1991). A Glossary of Sufi Technical Terms (Istilahat al-sufiyya), Arabic text with trans. by Nabi Safwat, revised and edited by David Pendlebury, London: Octagon Press.

Lory, P. (1980). Les commentaries esoteriques du coran dapres abd ar-razzaq al-qashani, Paris: les deux oceans.

Marmura, M. (1963). "On the Proof of Prophecies and the Interpretation of the Prophets' Symbols and Metaphors", in: Medieval Political Philosophy: a Source Book, eds. R. Lerner and M. Mahdi, Ithaca, Ny: Cornell University Press.

Massignon, Louis (1963). “Elie et son rôle transhistorique, Khadiriya, en Islam.” Opera Minora, Ed. Y. Moubarac, Vol. 1, Beirut: Dar al-Maarif, pp. 142–61.

Nagel, T. (1978). "Kisas al-anbiya" in: The Encyclopedia of Islam, new Ed. And W. M. Thackston,Introduction to the Tales of the Prophets of al-Kisai, Boston, MA: Twayne Publishers, 1978, p. xvi.

Newby, Gordon (1979). “Tafsir Isra1iliyat,” Journal of the American Academy of Religion, 47: 685–97.

Riddell, P. G. (1997). "The Transmission of Narrative-based Exegesis in Islam" in: Islam: Essays on Scripture, Thought and Society, eds. P. G. Riddell and t. Street, Leiden: E. J. Brill.

Rosenthal, F. (1970). Knowledge Triumphant: The Concept of Knowledge in Medieval Islam, Leiden: E. J. Brill.

Schimmel, A. (1975). Mystical Dimensions of Islam, Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press.

Smith, M. (1938). “Al-Risalat Al-Laduniyya,” Journal of the Royal Asiatic Society, 177–200, 353–74.

Shorter Encyclopedia of Islam (1953). edited By H. A. R. Gibb & J. H. Karmers, Leiden: Brill.

Thalabi, Abu Ishaq Ahmad b. Muhammad Ibrahim (2002). al. Ara'is al-majalis fi qisasal-anbiya1 or, “Lives of the Prophets”, Trans. William M. Brinner, Leiden: E. J. Brill.

Thackston, W. M. (1978). Introduction to the Tales of the Prophets of al-Kisai, Boston, Ma: Twayne Publishers.

The Encyclopedia of Islam (1960-2002). Eds. C.E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs, and G. Lecomte. Leiden: E. J. Brill.

Watt, W. Montgomery (1952). “The Authenticity of the Works Attributed to al-Ghazali.” Journal of the Royal Asiatic Society, pp. 24–45.

Wensinck, A. J. (1965). The Muslim Creed: Its Genesis and Historical Development, New York: Barnes and Noble.

Wheeler, B. M. (1998). "The Jewish Origins of Quran 18: 65-82?, Reexamining Arent Jan Wensinck, Theory," Journal of the American Oriental Society, 118: 153-71.

Wheeler, B. M. (2002). Moses in the Quran and Islamic Exegesis, London: Routledge Curzon.