ابزار و منابع معرفت از دیدگاه امام علی (ع) در نهج‌البلاغه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه و کلام، دانشگاه ادیان و مذاهب قم

2 استادیار دانشکده معارف و الاهیات اسلامی، دانشگاه آیت‌الله حائری میبد

چکیده

مسئله شناخت، پایه و اساس جهان‌بینی الاهی و غیرالاهی است که در طول تاریخ اندیشمندان اهتمام خاصی به آن نشان داده‌اند. در رأس همه آنها حضرت علی (ع) نیز در نهج‌البلاغه روش‌ها و ابزارهایی مانند حس، عقل، شهود و وحی را برای شناخت عالم هستی، به‌ویژه مبدأ آن، ترسیم و تفسیر کرده‌اند و انسان‌ها را از حدود و قلمرو آنها در شناخت آگاه می‌کنند. نوشتار پیش رو پژوهشی است درباره ابزارهای شناخت و بیان قلمرو حدود آنها از دیدگاه حضرت علی (ع) با استناد به نهج‌البلاغه و کلمات نورانی آن امام همام.

کلیدواژه‌ها


استوار و نوری است که مسیر را آشکار می‌سازد، و رأی نفع‌دهنده است. خداوند کتابی فرو فرستاد که در آن خیر و شر تبیین شده است. پس به ریسمان خدا بیاویزید» (خطبه 154 و 156).

حضرت درباره وحی معتقد است خداوند پیامبرانش را با ویژگی وحی برانگیخت تا با مردم در شناخت خداوند و عظمت او اتمام حجت کند و عذرتراشی نکنند. خداوند پیامبرانش را با ویژگی وحیی که ارزانی‌شان داشت، برانگیخت و میان خود و خلق حجتشان قرار داد تا با اتمام حجت، توجیه و عذرتراشی را دستاویزی کند، و چنین بود که رسولان خداوند را با زبان صداقت به راه حق فرا خواندند (معادی‌خواه، 1372: 245). «بار خدایا ما همه به تو پناه می‌بریم که مبادا از گفته‌ات روی برتابیم؛ یا در کار و دینت به فتنه دچار آییم، یا به جای هدایتی که از تو به ما روی آورده گرفتار یورش هوس‌های پیاپی خویش شویم» (همان: ج9 و 10، ش367، ص4848).

در اهمیت وحی به عنوان عالی‌ترین منبع معرفت می‌فرمایند: «در پی گمراهی ظلمت‌زای جهل مسلط و جفای خشک و خشن، خداوند به وسیله او (پیامبر) اقصای زمین را روشنی بخشید، در حالی که مردم هیچ حریمی را حرمت نمی‌نهادند، حکما را در میانشان ارجی نبود. در رکود فرهنگی می‌زیستند و با کفر راهی مرگ می‌شدند» (همان، ج9 و 10، ش257، ص4853).

در اهمیت پیامبر (ص) و وحی در رسیدن به معرفت حقیقی می‌فرمایند: «اینک کجایند مدعیانی که نه ما را، بلکه خود را ژرف‌اندیش می‌انگاشتند؟ انگاره‌ای نادرست که از عقده‌هایشان نشئت گرفته بود ... تنها در پرتو رهبری ما است که هدایت فراچنگ آید و چشمان نابینا روشنی گیرد» (همان، ج9 و 10، ش245، ص4863).

حضرت علی (ع) در نهج‌البلاغه معتقد است انسان‌ها باید از قرآن کسب بینش، شناخت و معرفت کنند. زیرا خداوند قرآن را کتاب هدایتگر برای انسانی فرو فرستاد تا مرزهای خیر و شر را به‌روشنی بیان کند و هدایت شود و در خط مستقیم قرار گیرد (همان، ج9 و 10، ش292، ص4108)؛ و قرآن مانند چراغی فروزان و روشنی‌بخش راه شما است و تنها ناصحی است که نصیحت خوش را به قیامت نمی‌آلاید و هدایتگری است که هرگز به گمراهی نمی‌کشاند و سخن دروغ نمی‌گوید (همان، ج9 و 10، ش14، ص4109).

حضرت در نهج‌البلاغه می‌فرمایند:

قرآن معدن و سرچشمه ایمان است، قرآن دریا است که هر چه آبش ببرند باز تمامی ندارد و منزلگاهی است که مسافران راه را گم نکنند. قرآن نوری است برای معرفت که با هیچ ظلمتی همراه نیست و ریسمانی است که دستاویزش اطمینان‌بخش است. هر که بار معارف قرآن را به دوش کشد قرآنش بر دوش می‌کشد و هر که قرآن را به کار گیرد مرکوبی راهوارش باشد و هر که را بدان راه جوید، نشان و هر کس که در پناهش درآید، سپر است (همان، 1372، ش348، ص4109).

در همه نمونه‌هایی که ذکر شد حضرت علی (ع) وحی و قرآن را دلیل و راهنمای بشر در شناخت امور معرفتی می‌داند و با این سخنان خود، هم عظمت آن کتاب را بیان کرده و هم آن را ریسمان محکم خدا در رسیدن به سعادت دنیا و آخرت معرفی کرده و هم به عنوان بهترین ابزار و وسیله برای شناخت خدا و پی‌بردن به عظمت و قدرت لایزال الاهی.

نتیجه

نهج‌البلاغه به عنوان محصول معرفتی امام علی (ع) موضوعات متعددی را درباره رشد و تکامل روحی و معنوی و نزدیکی به خدا بیان کرده است. حضرت در نهج‌البلاغه برای تکامل، تربیت و رشد معرفتی عالی، روش‌های متعددی را مطرح می‌کنند که می‌توان آنها را تحت عنوان ابزارهای شناخت نام برد؛ مانند تجربه، عقل، شهود و وحی. حضرت علی (ع) در نهج‌البلاغه به این ابزارها می‌پردازد و اگرچه هر کدام را دارای اهمیتی خاص برای شناخت معرفی می‌کند اما برای این ابزارها، قلمرو و حدودی قائل است و معتقد است نباید هر کدام از حد و مرز خود تعدی کند، چنان‌که حضرت در سخنان متعدد خود انسان‌ها را به این حدود آگاه کرده و هشدار می‌دهد که در صورت رعایت‌نکردن حدود دچار گمراهی خواهند شد. از جمله موضوعاتی که حضرت به آن اشاره می‌کند، عبارت است از: قضا و قدر، تقدیر الاهی، شناخت خداوند، اسما و صفات؛ که ابزار شناخت انسان مانند حس، عقل و شهود از رسیدن به این حقایق و معارف الاهی قاصر است. برای شناخت و آگاهی از این موضوعات باید به وحی متوسل شد. بنابراین، اگرچه حضرت علی (ع) وحی را نوعی ابزار معرفتی می‌داند اما آن را برترین و والاترین ابزار معرفت معرفی می‌کند که هیچ‌گونه نقص و ضعفی در آن راه ندارد.

پی‌نوشت‌ها


قرآن کریم.

نهج‌البلاغه (1995). تحقیق: صبحی صالح، بیروت: مرکز البحوث الاسلامیة.

آمدی، عبدالواحد (بی‌تا). غرر الحکم و درر الکلم با مجموعه کلمات قصار حضرت علی (ع)، ترجمه: محمدعلی الانصاری، قم: دار الکتاب.

ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة اللّه (1404). شرح نهج‌البلاغه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم: منشورات مکتبة آیة اللّه العظمی المرعشی نجفی.

ابن سینا، حسین بن عبداللّه (بی‌تا). رسائل ابن‌سینا، قم: انتشارات بیدار.

ابن عربی، محمد ابن علی (1362). فصوص الحکم، تحقیق: ابوالعلا عفیفی، تهران: انتشارات الزهرا.

جعفری، محمدتقی (1360). شناخت از دیدگاه علمی و از دیدگاه قرآن، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

جمعی از نویسندگان (1380). دانش‌نامه امام علی (ع)، قم:‌ انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی.

جوادی آملی، عبداللّه (1383). سرچشمه اندیشه، قم: انتشارات إسراء.

دیلمی، حسن بن محمد (1412). ارشاد القلوب، قم: انتشارات شریف رضی.

زنوزی، عبداللّه (1371). انوار جلیه، تحقیق و تصحیح: سید جلال‌الدین آشتیانی، تهران: امیرکبیر.

سجادی، سید جعفر (1375). فرهنگ علوم عقلی، تهران: انتشارات امیرکبیر.

سراج طوسی، عبداللّه بن علی (1382). اللّمع فی التصوف، تصحیح و تحشیه: رینولد آلن نیکلسون، ترجمه: مهدی محبتی، تهران: انتشارات اساطیر.

سهروردی، یحیی بن حبش (1372). مجموعه مصنفات، تحقیق و تصحیح: هانری کربن، تهران: انتشارات انجمن فلسفه و حکمت اسلامی، ج2.

شبستری، محمود (بی‌تا). شرح گلشن راز، به اهتمام: صابر کرمانی، تهران: طهوری.

شهیدی، جعفر (1372). ترجمه نهج‌البلاغه، تهران: انتشارات علمی.

شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981). الأسفار الاربعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

صوفی تبریزی، ملا عبدالباقی (1378). منهاج الولایة فی شرح نهج‌ البلاغه، تحقیق: حبیب‌اللّه اعظمی، تهران: میراث مکتوب.

عطار، فریدالدین (1383). منطق الطیر، تحقیق: محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: انتشارات سخن.

قمی، عباس (1350). کلیات مفاتیح الجنان، تهران: انتشارات علمی.

مجلسی، محمدباقر (1403). بحار الانوار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، الطبعة الثالثة.

مطهری، مرتضی (1373). مجموعه آثار، تهران: انتشارات صدرا، ج13.

معادی‌خواه، عبدالمجید (1372). فرهنگ آفتاب: فرهنگ تفصیلی مفاهیم نهج‌البلاغه، تهران: نشر ذره، چاپ اول.

ملایری، موسی (1384). تبیین فلسفی وحی از فارابی تا ملاصدرا، قم: طه.